story_id
int64 1
260
| themes
stringlengths 4
221
| story_text
stringlengths 44
28.3k
| genre
stringclasses 24
values | story_title
stringlengths 5
51
| size
stringclasses 3
values | demographic
stringclasses 7
values |
|---|---|---|---|---|---|---|
203
|
Ibyivugo
|
Abatatu Badatana I
Imbadukanabambasi,
Uw' imbaraga n' imbabazi byagaragiye kare,
Ndavuga Mbandiwimfura nyirimpunga wanogeye imfura.
Uwo ni Nzamuye na Nzirubwiko
Akaba n' inkuba yikunze aho rukomeye
Yerekeje i kantarange, ahambariye ikamba atabarukana ishema
Ashinga ibirindiro by' impuguke
Aberako n' ikubitiro ry' abashize ubujiji,
Abanza kuba umutegekwa
Ngo azabone kuba umutegetsi unyuze Muterabugingo.
Ngiyo Ingorabahizi yagobotse Nyundo
Izakuberako n' inyamamare yanyuze Rurema.
U Bugoyi yabukubise ingabo mu bitugu butunganira Rugira
Muzabaze Rugerero na Rumbati.
Ruti rutikanga imitari
Nta mitima atateye inkunga;
Rutikanga imisakura nta mize atasamagaye;
Ntsinzi y' ubujiji yabuboneye imihamuro,
Imihana ya Kanama irunamuka;
Haje ibyubi ibyomoro abibona mu museso,
Abihagaze mu rwasa urw’ intwari rurarema,
Nsanga ari igisagara cy' umugaba uziri kw' isonga.
Inkatariza gutabara ashinze imigeri mu Nyakibanda
Ahabera icyariho cy' ubukaka;
Haje ibizira ntiyazuyaza abyamagirira mu maguru mashya
Inshyame azishyigikirana ubugabo n' ubugwaneza;
Nateke ijabiro ry' ibi birori
Byabaye igisagara bigasagamba mu mpundu
Bigasanganirwa n' ab' i Butagabanya ho na Muremure,
Bigasabagiza ibirezi byo mu Kayanza;
Nziranziza, nti : urakaramba mu mirimo ihamye,
Ugire n' imimaro Imana igutezeho.
Abatatu Badatana II
KANGABO ni kamara n' umumararungu;
Uwo ni umuhire Imana yahunze ingabire y' ubugwaneza,
Nta n' ubunebwe yigeze mu minwe;
Yabaye n' inzirabwoba,
Kurya ari uwo mu bwoko bw' intwari;
Aho yabereye umwungeri yabaye n' umwungurarwuri
N' indahinyuka mu bambari ba Rurema;
Yarakwese akurikira Uwiteka,
Ntiyaba igitenzi mu batabazi,
Ni umutanguha wa Rugwiza
Rwisesurira mu nseko isusurutsa
Ni isobe ry' imisango
Rwikunda aho zesa
Ni inkuba y' amarere,
Ni marembo y' indushyi;
Imaramwaga ya mwambarira tabaro
Ntahana abahungu ku rugamba,
Ni ibambe ry' imburarugero,
Rugira yamugize rwangombwa mu ngoro za Nyundo.
Arakaramba mu mirimo ihamye,
Agire imihamuro y' amahano
N' imimaro Imana imutezeho.
Abatatu Badatana III
MATIYASI ni umudasongerwa ari ku isonga.
Mumuhe agasogongero k' ubutwari;
Mumuhaye impundu, mumuvugirize induba
N' iwabo i Nduga bazururutse,
Bazigeze i Rukaza iwa Rukaburambuga se wamubyaye.
Ntiyikore amabere ya Nyirabaziga,
Yonkeje uwabaye umugabo
Aba n' umugaba utagira igicuro cyo guhunga.
Umuhungu utihunza urugamba yabaye umurengezi
Ntaho atabaye imanzi n' imazi.
Uwo abato basizanira gusingiza,
Nsinzi y' ubugoryi urubyiruko rwigombye
Ni rugomwa muri uru Rwanda,
Ni Rwambarirashyaka
Nta shyanga ritamwumviye ibigwi.
Umurerabana n' umurengerangoma wa Rugira,
Ayibyarira abagaba ayibyirurira abagabo.
Mu magume yabaye Ngoboka,
Mu mashuri yabaye umushirakinyoma, yigisha ashishikaye;
Ngiyo inshuti y' ingaragu n' abasore,
Yabarasaniye ubutazabashira
Kuko mu mashiraniro yabaye umutishumba,
Mu mage aba rwego rw' lseminari.
Musengatabaro Abasenyeri basanze ari umusaserdoti ushize ubute
Bamushinga uburezi bw' imena,
Yarengeye benshi Murego wa Matabura
Nta butindi yigeze mu nda.
Bwanzabuke na Bwuhiro bw' umurava,
Umurasanyi w' ishema wa rushenguzamisakura
Ni isarabwe ryemeye ishyaka.
Intarindwa ya ruhigira kurinda,
Ni iraba ryamamaye i Nduga na Nyundo.
Ni indakemwa yo muz' iruguru badaharamba,
Ni Ruhanga rwisesuye urugwiro.
Umwungeri wa Mwungurangoma,
Nyubahiro ya Nyemazi,
Ni ingezi yanyuze Rurema
Ni inyenyeri yayoboye inzira y' ljuru,
Nta njiji atavanye mu ijuri
N' i Jabiro baramuririmba.
Ni imbonera yabonetse rukirema;
Ni urukerereza mu barezi.
Ni nzobe ikeye na Rukeramihigo,
Ni uruhehemure rw' umurimbo.
Ni inkuba itabaye inkuku
N' i Kabgayi bamwogeza mu bitaramo.
Intigunga yanze kuba ingungizi
Nta nganizi imuhagarara mu ruhando.
Ruhashyanduru ya ruharirwa mihigo,
Ni Intayegayezwa itagira intarizi,
Ni intango itagira inteteri,
Ni integuza y' ijuru ryera.
Ruharabugingo wagaruye amahanga yamweguriye ibihumbi
Amahunda n' ingabire zigaba ingabo;
Akicurira guhashya Rusenzi yitwa Ruserukanankubiri
Akaba inkumburwa ya Nyirigira.
Ubwo kandi ni Ingeruzabahizi y' impambara
Yibasira abahanzi bagahara izabo.
Iyo yikoranye umukore aba inkeke y' ababisha;
Umutambya akawushinga mo inkokora,
Akwuhira imitimba ari uwa Matabura ya Burega.
Uko bacumuye akabacisha mu mariba
Y‘ inema zeza ya Ruzezwabugingo,
Akabazimanira Rwinkesha wababereye inshuti n' ifunguro.
Nguwo umugaba wabaye umwogezangoma ya Ngomiganje.
Ikinani kibereye Kristu
No mu rukerera yibera icyegera cya Rurema.
Ruhakabose yamugize umuhumuza n' umuzahuzi.
Ahoga bene Gahangara banga ikiyaga.
Amabanga bakayahamba mu nda
Uwo muhango bakawuhorana ukabizihira.
Ni Umuzigamajambo wabihawe na Bwenge bwa Rugira.
Ntiyigeze kuba Gashyika
Ni Gahizi ka Murarizi wamuraze kuba imena mu Marangara.
Manamunda, mwungeri ungana Mugarura,
Uri Muganwa baririmba.
Tetero ry' abato uri shengero ry' urubyiruko,
Urakabyukurukana ihumure mu mirimo,
Uhore uri imaragahinda mu ndatwa za Rurerna,
Ugire imihamuro y' amahano uharanire kuba ingenzi.
| null |
Abatatu Badatana
| null | null |
204
|
Imigani
|
Kera umuntu yarahagurukaga akajya guhakirwa inka, akagabana vuba cyangwa se bitinze, inka akayicyura. Hakabaho n'urambirwa cyangwa se aho yacyeye baragaye imirimo ye, ubwo agataha amara masa. Uwagabanaga inka akayicyura ntibyaciraga aho, yaratahaga ariko akagira iminsi yo gufata igihe kwa Shebuja, habaga iyo umugaragu atinda cyangwa agataha vuba, ibyo byaterwaga n'umuhatse.
Umugabo yagiye gufata igihe kwa Shebuja asiga umugore n'abana bakiri batoya, ajyana n'imbwa ye, Nyarubwana, atindayo ndetse haza no gutera akanda. Imbwa irasonza na Shebuja. Umugabo atekereza gutaha adasezeye biramunanira kuko yatinyaga kuzanyagwa inka ze.
Bukeye Nyarubwana ihamagara Shebuja iramubwira ati, "ko ureba tugiye gupfa tuzize inzara ntakuntu twakwirwanaho?" Umugabo ati, "bite?" Nyarubwana iti, "nzajya guhiga inkware, inkwavu, isha, maze njye ahiherereye notse, nizishya nze nguhamagare turye!" Umugabo aremera asangira na Nyarubwana.
Igihe cyo gutaha kiragera. Umugabo n'imbwa ye bageze mu nzira umugabo ati, "umva rero, Nyarubwana, ubu turatashye, Kandi narahemutse twarasangiye! Uzamenye ntuzagire icyo uhingukiza umugore wanjye, ntuzagire n'undi muntu ubwira! Uzaramuka ubivuze nkazakwica!" Nyarubwana ati, "sinshobora kumena ibanga." Baragenda bagera imuhira. Umugabo arakirwa arazimanirwa, Nyarubwana na yo bayiha ubikwiye.
Bukeye umugore abaza umugabo we ati, "ariko wowe n'imbwa yawe ko mwabyibushye n'iki?" Umugabo ati, "kwa databuja badufashe neza cyane, baturinda icyitwa inzara cyose." Umugore ntiyashirwa, bibaho. Bukeye ahamagara Nyarubwana ati, "mbwira icyababyibuhisije wowe na Shobuja; nutambwira Kandi nzakwicisha inzara nta kindi gihano nzaguha!" Imbwa iti, "batwitayeho cyane tubona ibyo turya n'ibyo tunywa byinshi." Umugore yanga kwemera yanga kugaburira Nyarubwana, igiye guhodoka iragenda yegera nyirabuja iti, "najyaga guhiga inkware, inkwavu, isha, nkabaga, nkotsa, ngahamagara databuja tugasangira!" Umugore ati, " nuko urakoze, dore igaburo ryawe nk'uko bisanzwe."
Umugore ati, "ishyano ryaraguye! ubonye ngo umugabo wanjye asangire n'imbwa, ahumane, none nanjye akaba ashatse kumpumanya, n'ako byararangiye ntagisigaye, nta bwo tukibanye ngiye iwacu." Nyarubwana ikaba yari ifite ibibwana. Ibonye nyirabuja arakaye, yitegura kugenda, ifata ikibwana cyayo igishyira mu gicuba cy'amata y'amacunda nyirabuja yanyweshaga umuceri. Umugore mbere yo kugenda, akajya aza agasomaho ariko atazi ikirimo.
Nuko mu gitondo cya kare umugore abwira umugabo ati, "urabeho sinshoboye gusangira n'imbwa!" Agenda ubwo! Umugore amaze kugenda, umugabo ati, "Nyarubwana rero wararikoze, wamennye ibanga none dore ibibaye?" Nyarubwana iti, "ceceka nzamugarura bidatinze." Mu gitondo kare, Nyarubwana irabyuka, ibanga ingata ifata igicuba kirimo amacunda, umuheha n'ikibwana irikorera n'iwabo w'umugore.
Umugore ayikubise amaso, agenda yiruka ayisanganira ku irembo ati, "ni ibiki Nyarubwa?" Nyarubwana iratura, irapfundura igicuba yereka nyirabuja, akubise amaso cya kibwana arumirwa. Nyarubwana ati, "nta soni ufite zo kundira abana ukabasomeza amacunda warangiza ugafata inzira; ikigira iwanyu?
Nzanywe no kugira ngo mbyereke ababyeyi bawe ndetse n'abaturanyi, hanyuma bavuge uko nkwiye kumera!"
Umugore ati, "ceceka hoshi dutahe, ndetse ntugere no mu rugo, iwacu bataza kukubaza ikikugenza." Umugore yihina mu nzu afata utuntu twe yazanye, abwira iwabo ati, "umugabo wanjye antumyeho ko arwaye yarembye, none nta kundi nagira, ngiye kumurwaza!" Umugore na Nyarubwana bafata inzira barataha, umugabo abwira umugore ati, "ari ugusangira n'imbwa, ari no kurya ibibwana byayo ikigayitse cyane ni ikihe?" Umugore abura icyo asubiza. Nibwo avumye imbwa ati, "kuva ubu ntihazagire imbwa yongera kuvuga ukundi!" kutavuga kw'imbwa ngo ni aho byaba byarakomotse.
| null |
Nyarubwana
| null | null |
205
|
Imivugo
|
Koko uri mwiza si ukubeshya
Sinkurata bimwe bisanzwe
Abantu benshi bakabya cyane.
Amezi cyenda mu nda yawe
Untwite ugenda wigengesereye
Udahuga wanga ko mpugana.
Ngo igihe mvutse ntarareba
Umfureba neza ndanezerwa
Ngira ubushyuhe imbeho ntiyaza
Imbehe yanjye ubwo ikaba ibere.
Imirimo yawe ndayigutesha
Imiruho yanjye ndayigukwiza
Amarira yanjye ndayagutura
Ariko ukagira uti, "Kira kibondo!"
Nzakurata uko bigukwiye
Ibere ryawe ni indahinyuka
Kuko ndikesha ibyiza byinshi.
Amaraso meza ahorana ubusire
Umubiri mwiza utagira inenge
Bwa bugingo buzira indwara
Ngo ejo ntazabona nituye!
Murezi utanga urugero rwiza
Uri Nyampinga ukagira ubuntu
Ntabwo urambirwa kuntamika
Ntujya usiba no kunkorera
Nyir'urugwiro nzagushima
Mubyeyi impamo ntimpahamure.
Ururimi rwawe rugaba ituze
Urugero rwawe nzarutora
N'umuco mwiza njye nkwigana
Nzakurikiza isuku yawe
Mawe nshima uri Mudasumbwa
Sinakunganya undi mubyeyi.
Ishuri ryawe riruta ayandi
Ubwenge bwa mbere wantoje
Ni bwo nahereyeho njya kwiga.
Kutiganda mfasha n'abandi
Ibyo mbikesha umutima wawe
Ntabwo wangomwe urwo rukundo
Utagukunda Rugori rwera
Ntacyo yaba amaze mu Rwanda.
Mutima mwiza uzira umunabi
Ineza yawe ivamo urukundo
Sugira sangwa uri Rudasumbwa.
Abo wibyariye tukurate
Data azaguhe urugukwiye
Rumwe udukunda utizigamiye
N'uwaguhanze aguhore hafi
Azakurinde amakuba yose.
Ni ibyo ndangirijeho none
Ariko nzongera ngusubire
Kuko uri mwiza Mawe nkunda.
| null |
Uri mwiza Mama
| null | null |
206
|
Imigani
|
Kera Bakame yacuditse n'impyisi, biranywana, birabana bishyira kera. Ariko Bakame ikababazwa n'uko impyisi iyirusha ubukungu. Bukeye Bakame ibwira impyisi iti, "reka ducuruze impu, ubukungu bwawe burusheho kwiyongera, ndetse ungurize ibintu byo gutangiza, nzajye nkungukira." Impyisi irabyemera.
Bitangira gucuruza impu, zimaze kugwira, bijya kuzicuruza mu mahanga, inyungu ikabikwa kwa Bakame. Bakame imaze gukungahara irirwaza. Bwa bucuruzi burahagarara ariko impyisi ntiyabyitaho. Hashize iminsi, Bakame irazinduka no kwa Mpyisi iti, "yemwe abo kwa Mpyisi mwaramutseho!"
Impyisi iti, "bwakeye Baka!" Bakame irihangana irarikocora iti, "nta miramukire yanjye, baraye baducucuye, badusahuye ntibadusigira na busa." Ubwo impyisi igwa mu kantu, mbese isa n'ikubiswe n'inkuba. Bakame ibonye ko impyisi ibuze aha irigitira irayishukashuka, iyibwira ko izabiyishyura.
Bakame iragenda ifukura icyuzi, yororeramo amafi, amaze gukura ikajya ijya kuroba ayo yirira. Hashize ukwezi impyisi ijya kwishyuza Bakame ibintu byayo. Bakame iyakira neza, yikoza munsi y'urugo iroba amafi cumi iraza irayateka iyavanamo umufa uryoshye cyane, maze yegereza impyisi.
Mu mwanya muto impyisi iba irakomba imbehe. Irangije iti, "mbese shahu Bakame, ibi bintu biryoshye bitya, ubikura he?" Bakame irahaguruka ijya kuyereka icyuzi cyayo iti, "ugende ufukure nk'iki, amafi azimezamo." Bakame n'impyisi igeze imuhira sinakubwira ukuntu yarimbaguye umusozi mu mwanya muto. Imaze kuyoboramo amazi, itegereza ko amafi yazamo, iraheba.
Ni bwo igiye kwa Bakame iyirakariye cyane. Igeze yo, Bakame iyisomya ku nkangaza y' akataraboneka. Kwibuka icyari kiyizinduye biragatabwa! Imaze kuryoherwa cyane, iti, "mama we! Ibi se byo wabikuye he?" Bakame iti, "ukagira rwa rutoki rwose, ukabura inzoga y'ubuki? Hoshi genda utemagure za nsina zose, amakakama azivuyemo uyashyire mu kabindi, amaremo ibyumweru bitatu, maze uzasomeho wiyumvire."
Impyisi iragenda ibigenza uko Bakame yayibwiye. Ibyumweru bitatu bishize, igotomeraho, maze ururimi rurababuka, inkanka ziratenguka; Umujinya urayica, ifata umufuka no kwa Bakame ntiyasuhuza, ihita igafata igashyira muri wa mufuka, ngo ijye kukaroha mu manga. Igeze mu nzira yibuka ko yibagiriwe urujigo rwayo kwa Bakame, iratura, isubira inyuma yiruka.
Ingeragere iza kunyura hafi y'uwo mufuka, Bakame iti, "Uraho Ngeragere!" Iti, "uracyabaho Baka! Ese urakora iki muri uwo mufuka shahu Baka?" Bakame iti, "ntiwamenya ibyanjye. Ubu banshyize muri iyi ngobyi ngo bajye kunyimika, njye ntegeka utunyamaswa turi hariya hakurya, ni cyo gituma bagiye bampetse! Nyamara simbishaka, ariko ntibabyumva!" Ingeragere iti, "shyuuuu!! Ukivutsa umugisha nk'uwo! Reka nigiremo niba utabishaka."
Bakame ibanza kwangira, nyuma iti, "ngaho jyamo ariko nawe urampemba!" Ingeragere ihambura wa mufuka, ivanamo Bakame, maze iwinagamo. Bakame si ukuwukanira iradanangira. Irangije iti, "ngiye kuguteguriza." Muri ako kanya impyisi iba iraje, ibatura umufuka ngo girigiri...! Igeze hirya iti, "ariko noneho ko biremereye cyane, iyi nkenya iriye iki? Ayubusa ariko ndakuroha, dore igihe wambeshyeye!"
Ingeragere ngo ibyumve iti, "reka Mpyisi sindi Bakame, nshyira hasi nigendere." Iraboroga cyane ariko impyisi ntibyumve, ahubwo ikayisubiza ngo dore aho wambeshyeye, ubwenge bwawe ndabuzi, umunsi ntarengwa ni uyu! Iragenda no mu manga ngo pooo! Ingeragere iniha rimwe gusa, igera mu kabande itakirashya.
Impyisi itaha yizeye ko igiye kwirira ya mafi ya Bakame no kwinywera ya nzoga y'ubuki. Ku mugoroba ntitarabukiyeyo, isanga ka Bakame kidundaritse ku nkombe y'icyuzi cy'amafi yako kararoba. Bihehe igihinguka aho, Bakame iba yayibonye. Bakarne iti, "Warupyisi ntunyegere, ntabwo abatarapfa nka we bagomba kwegera abavuye ikuzimu nka njye!"
Impyisi irumirwa igirango koko Bakarne yazutse, ishya ubwoba itekereje ko wenda ihamye aho yapfa, irirukanka irahunga izinukwa ityo kuzongera kwikorereza Bakarne no gucudika na yo.
Si njye wahera hahera umugani
| null |
Bakame n'impyisi
| null | null |
207
|
Imigani
|
Kera habayeho umugabo, bukeye ashaka umugore, babyarana umwana w'umukobwa, bamwita Nyamahe. Nyina akamuhozaho ijisho igihe cyose, akamutoza n'imico y'abantu. Umwana aba aho, amaze kuba umwangavu, nyina arapfa. Nyamahe asigarana na se. Akomeza kugira imico nyina yamutoje. Se yitwaga Muhozi. Yiyumanganya urupfu rw'umugore we iminsi mike; bukeye ashaka undi mugore. Uwo mugore aza ari gica, aza yanga Nyamahe. Uwo mwana ariko aramushobokera; bitewe n'uburere bwiza nyina yamuraze. Nyamahe amaze kuba inkumi ashaka kujya kwa Nyamuhanzi nk'abandi bakobwa, kwihangisha amenyo. Niko abakobwa b'icyo gihe babigenzaga, ngo bazakunde basabwe. Abikojeje mukase, amutera ibyatsi. Umwana aremera aguma aho. Bagenzi be baramubwira bati, "ngwino tujye kwihangisha amenyo, nawe uzasabwe ushyingirwe." Abibwiye mukase, na none aranga. Ababwira ko atarahirira inyana ubwatsi. Kandi ko ataraha abana amata. Ati, "nimwigendere." Abana buwo mukase bamaze gukura, bajya kwihangisha. Nawe aricecekera. Ariko nawe agahora yifuza kujya kwihangisha amenyo nk'abandi.
Bitinze Nyamahe amaze kubona ko atazabona uburyo bwo kujyayo ku manywa, yigira inama yo kuzajyayo nijoro. Bumaze kwira, imirimo yose irangiye, yambara uruhu rwe rwiza, araboneza ajya kwa Nyamuhanzi. Agitirimuka aho, ahura n'abakobwa bavayo, asanga ari beza; araturika ararira, avuga ati, "Mukadata yanyanga, arakangwa n'Imana." Nuko arakomeza agera ku giti cy'umurinzi cyari munsi y'u urugo rwo kwa Nyamuhanzi. Akihagera, yumva Nyamuhanzi aramubwiye ati, "aho wajyaga urahageze." Nyamahe araza, nuko Nyamuhanzi amutaka ubwiza aramunoza, amuha n'amenyo y'urwererane, Nyamahe arishima. Nyamuhanzi Ati, "genda ntuzamara kabiri utarasabwe. Maze ureke kwanduranya na mukaso." Yungamo ati, "ntuzerekane amenyo yawe." Nuko umukobwa arakimirana, arataha. Ngo bajye kubona, babona Nyamahe arasa n'inyenyeri, barumirwa. Barumuna be ishyari rirabarya. Mukase nawe atangira kumugusha neza, ariko undi akanga guseka.
Abwira abakobwa be ati, "nimukureyo amaso; yahanzwe ubwiza n'ubundi yari abusanganywe." Ariko akomeza kumuvunisha imirimo. Se Muhozi ntacyo yari azi. Kuko Nyamahe yahoraga yicecekeye. Buracya baza gusaba Nyamahe. Bamusaba ku manywa. Nimugoroba se aramushyingira. Umukobwa arashyingirwa, atandukana na mukase. Mukase bimwanga mu nda. Atangira kumuteranya n'iyo yashatse, ati, "muramenye dore mujyanye umukobwa w'igitsire. Ntagira uwo asekera." Nyirabukwe arita mu gutwi; bimutera amatsiko. Aramugenzura.
Asanga koko umukazana we adaseka. Nuko aza kumuteranya n'umugabo we. Umugabo ariko ntiyabyitaho. Nuko umugabo akajya amwihererana, akamubwira ati, "Nyamahe wasetswa n'iki?" Undi akamwihorera. Akamubwira ko Imana yabimubuje. Ahubwo akaririmba ati, "naho waza ubwawe, sinasekera abana. Naho wazana umwami, sinasekera abishywa. Naho wazana imfura, sinasekera abiru. N'aho wazana Imana sinseka. Ese Nyangoma ya Muguya nsekera iki?" Umugabo akamwihorera. Bukeye Nyamahe amaze kugira imbyaro eshanu, abantu bose baramuzira, bamuziza ko adaseka. Asigara akunzwe n'umugabo we gusa.
Bibanga mu nda. Nuko baza kwoshya umwana we w'imfura bati, "ubwire nyoko agusekere. Urire ahubwo ugeze n'aho gupfa. Umwana ati, "koko aho nabereye, sindabona mama aseka." Umwana araza yicara iruhande rwa nyina aramubwira ati, "nsekera." Nyina aranga. Umwana ararira, arapfa. Nyamahe arabihisha, yifasha umwana amuhamba wenyine. Abeshya umugabo ngo yagiye kwa sekuru. Bukeye boshya umwana wa kabiri. Nawe bigenda kwa kundi, nyina yanga guseka. Umwana ararira arapfa. Boshya uwa gatatu n'uwa kane. Bose arabangira, barapfa. Nyamahe yemera ko abana bapfa aho kumena ibanga ry'Imana. Akomeza no kutagira ijambo abwira umugabo we. Umwana wa gatanu ari nawe w'umuhererezi nawe abwira nyina ngo ni amusekere. Noneho Nyamahe biramuyobera.
Asanga agiye gutera agahinda umugabo we atazashira. Umwana atangiye kwinginga nyina ngo amusekere, amukubita mu mugongo, aramuheka. Yenda amata, yicara ku ntebe. Nuko araturika ararira avuga ati, "Nyamuhanzi, wankuye aha ngaha. Utunma ntandukana na mukadata. Umbwira kutazamena ibanga sinarimena. None ungize ute?" "Ihorere Mutesi. Niwanga guhora ngushyire uwakumpaye. Umvira nkuguyaguye, mwana wanjye". Ngo ajye kumva yumva umwana mu mugongo arapfuye.
Nyamahe nawe abona ararigise, arigitana n'intumbi y'umwana yari ahetse. Nuko yumva Nyamuhanzi iramuhamagaye ati, "Humura mwana wanjye sinaguhermukira kandi waranyumviye. Amaherezo, nuko aramuzura, azura n'abana be bose, arabamwereka bose uko ari batanu. Amuha inka ngo aba yarahawe naba sebukwe, iyo batamuziza ko atabasekera nk' abandi. Amuha n'abagaragu n'abaja. Nyamuhanzi ati, "genda maze ujye usekera abantu bose". Nuko Nyamahe aragenda. Ahinguka mu irembo ry'umugabo we, ashagawe n'abana be n'abaja be, n'inka n'ibisabo.
Aza asekera umugabo we. Umugabo amubonye ati, "ngwino Gitare kintwaje ubugingo." Barahoberana. Nuko umugabo we arabyukurutsa. Inshuti ze ziraza, barishima. Umwami aza kumenya ibyabaye. Umugabo wa Nyamahe amugira umutware. Amuha inka n'imisozi. Nyamahe abana n'umugabo we. Babaho neza. Baratunga, baratunganirwa.
| null |
Umukobwa Imana yahaye amenyo ariko ikamubuza guseka
| null | null |
232
|
Imivugo
|
Inkerarugendo ya rugina,
Ndi umugenza w'igihame,
Nabyirutse nihakana igihombo!
Mu gihugu cy'abambaye imbindo
Nabimbuye gusorera inzira!
Mu nzandiko z'ibitegetswe
Nakurikije regerema!
Mu rupango kwa Mariti
Nungutse ibihumbi bitatu,
Ab'ingurube bazikurura mu migozi!
Mu isoko ry'i Gitarama
Natumburukanye ipatanti,
Abatagira icyete
Icyambu cyo guhita cyabagumiye!
Mu mategeko y'Abakuru
Nakurikije uko Leta ishaka!
Mbona mporana umuruho
Ntibyambujije amanota,
Nashoboye kuba uwa kabiri
Mu kizame kwa Muganga;
Ab'amakenga bacyohereza intumwa
Sinatinya nigirayo!
| null |
Ubucuruzi bwa Nshokeyinka 2
| null | null |
209
|
Inka
|
Mugabo ubwiriza inkuku umutima
Wa Rwisumbukuruzanyambo,
Inyamibwa mu nzu ya Rutajorwa,
Itarangaza intango y'ivure,
Ntibe mu nka ziheza hanze.
Ndavuga iyiriza ku ruhimbi,
Ikaba urusizi ruzira inshushyu!
Murerabana wa Rwambarangwe,
Izi no gutetura, si nkamirande:
Igira ibibindi bikaba amagana,
Ntubikeke ko ari iby'imwe!
Icya rushengura kirashikamye!
Hariho n' icy' imikondo utaterura,
Nyirabyo ntarushya ngo arasegenya!
Ukomye umutemeri ugashyiraho ingohe,
Ukamenya Ikunge ziri ku buriri!
Hari n'icyirirwa ku nteko,
Umugabo akunda gukorakoraho,
Intonganya zikaba nke ku mutima,
Hari n'icyitwa Semaryoha,
Ari cyo kivura ibishyimbo itara,
Hakaba n'icyogeye cy'imbonera,
Kibuza inkori gusharira!
Igira n'icyo umutindi yifuza,
Ngo ni cyo cyamurengereza icyi,
Igira n'icyarahiye kwicara ubusa,
N'ubu kironsa undi munoga!
Hariho n'icyo barindira umucanyi kwatsa,
Ngo kidashongera ku kagege.
Igira n'icyinigiri cy'ibitugu,
Gicambwa ngo gutegura inzu!
N'icyo bakubitiye ibimuri by'impu,
N'icyo bakotorera indushyi zabo.
Hari n'ikindi impagamabondo,
Bacumiraho imburuburu,
Ukamenya ari agaheto babanze!
Igira n'ubundi buryo mutazi,
Butereka intebe imbere y' uwaka!
| null |
Inka ya Kanyamashokoro 1
| null | null |
210
|
Imivugo
|
Aragenda aralyama
Nanjye ndana ku bwanjye.
Ilyo joro sinagoheka
Ndara mbunza imitima.
Ngashaka igisubizo
Nzabwira uwo mwana
Ngasanga kigoye.
Namwita igicucu
Sinigeze nterura
Ngo nshinge ibitaliho;
Navugaga ibisanzwe.
Ubu ngubu ninanga
Ko agana mu mahanga
Nkamwogeza cyane
Ngo akunde angumire aho,
Ndareba ngasanga
Mba mwishe burundu,
Akagira ngo ni mwiza,
Akazapfa akigenza
Uko yamye abishinga.
Ngifinda uko nkwiye
Kugenza ibyo ngibyo
Mahero aba yaje.
Ati: ndabona hakeye
Ndakwibutsa ijambo
Naraye nkubwiye.
Nti: Mahero ko ubizi
Ngukunda bikabije
Urarwana ujya hehe?
Iyo utuje ugakunda
Ugaturana neza
N'abitwa ababyeyi!
Wabaye ukivuka,
Inka yanjye yali imwe
Irakunda iragorora
Urakamirwa urabyibuha.
Ntiwigeze usumbwa
N'abinikije ijana.
Mahero iyo umbereye
Umwana uko nshaka
Aho kunyaka ijambo!
Amapfa ageze mu gihugu
Nkurwanaho cyane
Umuruho sinawumva
Ngahaha ubutitsa
Ngo akabili gatohe
Utazaba uruzingo
Nk'uwabuze abamurera.
Mahero iyo umpaye
Agahenge gatoya
Nkakungura inama!
Nateye n'ishyamba
Ngo nugimbuka
Washatse gushinga
Urugo rukwizihiye
Utazabura imbaliro
Ukabura n'imiganda.
Mahero iyo utuje
Ugakulikiza neza
Utunama nkugira!
Imishike yaracitse
Amafuni ararundwa,
Ubwo mpinga ibijumba,
Rubanda bakunda
Kubyita ubukungu.
Mba ngira ngo utazimwa
Umukobwa wa Naka,
Bagira ngo urashonje
Ubukungu si bwinshi.
Mahero iyo umfashije
Tukiha agaciro
Mu maso y'i Muhana!
Ubu ingano nararunze,
Ibigega biratemba.
Ubwo ngira ngo abatindi
Batagira amasambu
Bagure ibyo mbahaye
Jye ngwize amanoti
Njye nkwambika neza.
Mahero iyo umbwiye
Amagambo anduhura
Aho kunsha umugongo!
Nateye urutoki
Ngo niba zitetse
Ujye utora agahihi
Agahogo kabobere.
Ubu inyuma y'igikali
Ibitoki ni byinshi
Bitembana inkingi.
Ubu intabo zirarunze
Ibibindi biroga.
Mahero iyo ugumye aha
Nkabona agakazana
Aho kwicwa n'irungu
Wagiye Bugande!
Nta tungo natinye
Ngo mare yo ubukungu
Utazaba umutindi.
Ihene ubu ni nyamwinshi
Ziteretse amapfizi:
Ruhaya na Sacyanwa.
Mahero iyo umfashije
Tukorora neza
Amatungo tubyiruye!
Kebuka urore amasake
Yilirwa avuna sambwe
Mu mivumu haliya!
Inkokokazi ni nyinshi:
Iz'inganda n'indayi
Uzikunda zihuje
Indilimbo z'urwunge,
Ziteteza zitaha,
Zihamagara izazo,
Zitoye gahunda,
Zisanga amaruka.
Mahero iyo urebye
Ibyo ntunze ugatuza
Aho kunta mu malira!
Uti: ngaho mpa impamba
Ngucike njye ahandi
Ducane dutane!
Mahero iyo unyoheje
Gukora mu ntagara
Nkalyiroha mu nda
Aho kwanga icyo mbyaye!
Aho uruzi aba bana
Bakureba ku jisho
Bakabura icyo bavuga
Kuko mukuru wabo
Abacitse bamurora!
Ili tuza likabije
Likubajije icyo uli cyo
Basubize utabeshya!
Itegereze umubyeyi
Wavunitse agutwite,
Wavuka akakonsa,
Agahinga aguhetse,
Akavoma aguhetse,
Agatashya aguhetse,
Agateka aguhetse,
Umulinde agahinda
Ko kubura icyo abyaye
Ngo alilire mu myotsi.
| null |
Ibyiruka rya Maheru 2
| null | null |
211
|
Imigani, Abana
|
Umunsi umwe, umuhari wahuye n'isega, urayibwira uti, "umuntu agira intege cyane, nta nyamaswa yamukira itamuhenze ubwenge." Isega iti, "iyo mbona umuntu rimwe risa, ni ukuri naherako musumira."
Umuhari uti, "ejo uzaze nkwereke umuntu kandi nzamugufasha." Nuko ngo bucye mu gitondo, isega n'umuhari bijya kwicara ku nzira, aho umuhigi yajyaga anyura iminsi yose. Ubwa mbere hanyura umusirikari ushaje.
Isega ibaza wa muhari iti, "uyu ni we muntu?" Umuhari uti, "oya, uyu yahoze ari we kera." Inyuma ya wa musaza haturuka umwana, aza amukurikiye. Isega iti, "umuntu ni uyu?" , Umuhari uti, "uyu azaba umuntu kera, ubu ntaraba we."
Hashize akanya, umuhigi ahinguka hirya afite imbunda ku rutugu n'inkota mu hitugu. Umuhari uti, "dore noneho umuntu araje, genda umufate, jyewe nigiriye mu mwobo wanjye."
Nuko isega igenda igira ngo ifate wa muntu; imugeze iruhande wa muhigi ntiyatinya, ayikubita isasu hagati y' amaso, isega ntiyabyitaho, izinga umunya ikomeza kumusatira. Umuhigi arongera ayikubita irindi sasu.
Isega irihangana iramwegera cyane. Imaze kumwegera, akura inkota ye, ayitemagura hose. Isega igenda ivirirana, isanga umuhari itaka cyane. Umuhari urayibaza uti, "mbega mwana wa da! Aho ntiwanesheje wa muntu!"
Isega iti, "ceceka sinarinzi intege z'umuntu, ni we ugira intege z'ukuri. Ubwa mbere yenze inkoni yari ku rutugu, ayishyiramo umwuka, ayinturikiriza mu maso birantokoza rwose; arongera ubwa kabiri abinturikiriza ku mazuru, numva bimeze nk'unteyeho amabuye; arongera yikuramo urubavu rumwe, ararunkubita. Nari ngiye gupfa rwose."
Umuhari uti, "erega umenya wahashye! Ntuzongere kwirata ukundi rero."
"Uguhiga ubutwari muratabarana." kandi ngo, "Ubwenge busumba ubugabo."
| null |
Isega n'umuntu
| null | null |
212
|
Imigani
|
Ingwe yari ihatse urukwavu, impongo, igikeri n'igitagangurirwa, bukeye ishaka kujya kwa sebukwe. Igufatira abana b'impongo n'ab'igitagangurirwa, ibashyira mu ruhago irarukanira. Ihamagara abagaragu bayo ngo bajyane kwa sebukwe.
Ikwika igikeri uruhago rurimo ba bana, urukwavu rutwara itabi rya shebuja, impongo itwara umuheto wayo bishyira nzira. Ingwe iza kubwira Bakame iti, "jya kuntekerera itabi". Bakame irayisubiza iti, "mu bantu haba imbwa kandi zikanzira, ngiyeyo zanyica". Ibwira impongo iti, "igireyo ureke aka kanyabwoba".
Impongo iti, "databuja, abantu bakunda uruhu rwanjye, ngiyeyo sinabakira." Ingwe yigirayo, yitekerera itabi. Ngo itirimuke, Bakame ibwira bagenzi bayo iti, "nta kwikorera icyo utazi, nimuze turebe ikirimo." Zitura igikeri, zipfundura uruhago, zisanga ari abana bazo! Hagenda impongo ibasubiza imuhira; igira ab'ingwe ibakubita muri cya gihago, banze kurwuzura ishyiramo ibisinde.
Igitagangurirwa kirarukanira, bigaruka ako kanya. Nuko ingwe iba iraje, bikomeza urugendo. Biza guhura n'indi ngwe, biraramukanya. Ya ngwe igeze kuri Bakame, Bakame irayibwira iti, "ubwenge bw'umwe burayobera." Igeze ku mpongo, impongo iti, "nteye intambwe ebyiri, ntera abana imuhira!" Iramukije igitagangurirwa kiti, "nkanira uruhago nkarusha uwarukaniye ejo." Iramukije igikeri kiti, "barima ibisinde bakankorera".
Nuko iyo ngwe ibihatse, irishima ngo ifite abagaragu bazi kuvuga neza. Bikomeza urugendo. Bigezeyo, igikeri kiratura kirihungira ngo kiriheje, hasigara Bakame. Ingwe ihamagaza uruhago rwayo, birarupfundura, birajyana bigera naho Bakame yisubirira ku muryango, haciye akanya iranduruka.
Bimaze guhashwa, sinzi uko ya ngwe yarabutswe agahanga k'icyana cyayo irakitegereza isanga koko ari akacyo. Ikimwaro n'umujinya birayica, irazenga, ibura aha ikwirwa, igaruka igana mu muryango, ibura Bakame; irakubirana isubira imuhira itanasezeye! Igeze mu ndiri yayo ibura ibyana, ibura n'abagaragu, yicoka mu ishyamba ngo ihorere urubyaro rwayo, ariko iraheba.
Ngiyo ingaruka y'ubugome!
| null |
Ingwe yihekuye
| null | null |
213
|
Abakuru
|
- Babajije ikiremba bati, "kuki wanze kurongora?" Kiti, "nanze kurongora ba nyoko bakiri ho."
- Semikizi yatonganye n'umugore; umugore amuzimba mu magambo, bigeze aho Semikizi ati, "ziba wa kagore we k'amabere y'impenebere!"
Umugore ati, "urinda unyita impenebere ko wanzanye ngo unyende, waranzanye ngo unyonke?" Semikizi ati, "zana icyo gisebe ngitsete!"
Undi ati, "nseseka naraswewe i Mutara na Mutende iyo amabya avuga nk'a masuka asenyagura urusenyi!"
- Semuhanuka yagambiriye gusambanya Nyirarunyonga abura aho yamuturuka, yanamutumaho undi akamusubiza amwiyama n'ibitutsi bitagira ingano.
Bukeye Semuhanuka ahimba amayeri yo kumwoneshereza, azana inka ze, aziturira mu buro bwa Nyirarunyonga, maze we aragenda yigaramira mu buro rwagati, abeyura uruhu arukubira ku nda, maze "rwamo" ireguka ireba ijuru! ...
Babwira Nyirarunyonga bati, "inka zakuyogoreje umurima. Ni bwo amanukanye n'abahungu be n'abuzukuru be, n'abakazana, inka bazuhira ibibando bazikura mu murima.
Nyirarunyonga rero sinzi uko yaje kurabukwa aho Semuhanuka yigaramiye, yifata kukananwa aramwenyura ati, "Nyirarunyonga ko bambeshyera ngo nkunda imboro, ati n'iyi nitoreye!"
Nawe rero abeyura inkanda, ayisokaho; yagapfe, yagapfe, reka sinakubwira; abuzukuru be babonye nyirakunu yashishikaye, baza baje kureba icyo ahugiyeho, basanga yicaye hejuru ya Semuhanuka. Bagize bati, "reka tuze duhane iyo mbwa y'umushumba yakoneshereje." Nyirarunyonga ati, "nimundeke mwinigire, ati nimwigendere ndamwifasha bana banjye mwe."
Barigendera. Ariko haza gusigara akuzukuru ke gatoya, kaza guhengeza kati, "ese ibyo bishongonoka ni ibiki nyogoku?" undi ati, "ni ibyuya by'abakiranyi."
Bukeye umwami Mazimpaka avuye mu muhigo imvura ishotse yugama kwa Nyirarunyoga.
Nyirarunyonga akaba atetse isogi iza guhumurira umwami, ni bwo yatse Nyirarunyonga isogi ngo yihumurize undi arayimwima. Umwami arenzaho aritahira, ariko ataha aritahanye.
Bukeye atumiza Nyirarunyonga amwiriza ku zuba; undi aza kugira inyota, yatse amazi bamwuhira isakare...! Ni bwo rero Nyirarunyonga agize ati, "yuuu, ati yemwe bakobwa, ati koko iminsi ntihwana; ati ejo niriwe ku mukimbagiro w'imboro none niriwe ku ngoyi y'umuruho!"
| null |
Byenda gusetsa, Urwenya no gutebya
| null | null |
214
|
Imigani
|
Cacana yari mukuza, yari mukoza. Yaje ntinyishi kwa Bacondo, arabahamagara, arababwira ati, "yemwe bene urugo, ntimushaka kubaga, nkabatiza intorezo n'umuhoro, mukampa ikibaro?"
Baramukubita, aragenda n'i Gatovu kwa Rukangamiheto rwa Rwogera ati, "yemwe bene urugo, ntimushaka kubaga, nkabatiza intorezo n'umuhoro, mukampa ikibaro?"
Baramukubita aragenda. Yambuka Akanyaru, ajya kwa Cakara ati, "yemwe bene urugo, ntimushaka kubaga, nkabatiza intorezo n'umuhoro, mukampa ikibaro?" Bati, "inkoni ntuyizira."
Arashogoshera n'i Bugesera, ku rwobo rwa Bayanga, ahasanga urupfu ruragiye inka zarwo. Ati, "yewe nyir'inka, ntushaka kubaga nkagutiza intorezo n'umuhoro, ukampa ikibaro?" Urupfu ruti, "ndabishaka."
Cacana ararubwira ati, "nguriza inka yo kubaga." Urupfu ruti, "ngiyo ndayikugurije." Cacana atwara inka y'urupfu. I Gitisi na Nyamagana. Igihe agiye kuyikubita Intorezo,ahusha mu cyico, aboneza mu kuguru. Ahamagara umwana we ati, "ngwino hano umfashe." Umwana araza.
Cacana agiye gukubita intorezo ayirimiza umwana ku ijosi, aramuhirika; inka na yo irapfa. Inyama Cacana n'umugore we baziryaho. Urupfu rubwira Cacana ruti, " nyishyura inka yanjye wa kagabo we!" Icyo gihe inkono ikaba irahiye. Cacana ayikubita ku mutwe ati, " henga nzagusigire urupfu!"
Aramanuka no mu Misizi ya Musumba. Aratura, arakaraba ngo arye. Urupfu ruramubwira ruti, "ujya kurya akanjye arabanza akanyishyura." Umuhungu muzima arahaguruka, arikorera, afumyamo. Ageze i Gitwiko na Rukambura, arakaraba ngo arye; urupfu ruti, " Bu... " Cacana ati, " Pyo..."
Agutahira i Runda na Gihara, aracumbika. Ibyo kurya arabishyushya, arangije arakaraba ngo arye. Urupfu ruba rurahashinze ruti, "nyishyura." Cacana arataraguriza, amanuka Gihara, yambuka uruzi. Aterera Bugaragara, ageze mu mpinga, aratura, arakaraba ngo arye; urupfu ruti, "naharaye; banza unyishyure."
Cacana amanuka Bugaragara, aterera Shyorongi, yikubita mu iteme, mu Gitabage cya Mbogo na Nyabuko; aterera Kirungu, ageze mu mpinga ya Remera, aratura, arakaraba ngo arye. Urupfu ruti, "ujya kurya akanjye arabanza akishyura."
Cacana abwira urupfu ati, "reka ngusige ikirari cyume!" Amanuka Nyundo, yikubita mu Muyanza, azamuka Zoko, ageze mu mpinga ya Zoko, aratura, arakaraba ngo arye. Urupfu ruti, "ujya kurya akanjye arabanza akanyishyura. Komeza turuhanye!"
Cacana ati, "ndacogoye." Aterurana n'urupfu, akirana na rwo. Urupfu ruramuterura rumucinya hasi. Cacana na we araruterurano hasi ngo Piii! Maze rurakotana, rubura gica. Imana irahagoboka, izana inka ebyiri, iziha Cacana. Cacana azishyura urupfu. Barakiranuka. Urupfu rubwira Cacana ruti, "enda noneho nkugabire izi nka!" Cacana arazakira.
Urupfu ruti, "mpa inka zanjye." Cacana ahungana za nka, ariko yiruka ay'ubusa urupfu rumufata mpiri, rumugwa gitumo, ruramwica.
Sijye wahera hahera umugani.
| null |
Cacana
| null | null |
215
|
Imigani
|
Intare, umwami w'ishyamba, yarwaje umwana ibura ibitotsi ikajya irara yomongana mu ishyamba ryose, iboroga bicika, iririra icyana cyayo. Ibaza imiti biba iby'ubusa; umurwayi akomeza kuremba kuko indwara yari yarayoberanye. Intare igeze aho yigira inama yo gukoranya ingabo zayo ngo izibaze umuti wayikiriza umwana. Buri bwoko bwose bw'inyamaswa bwohereza umuhanga bwiyizimo kubuhagararira. Inama y'abahanga ikabamo ingwe, ingeragere, umuhari, inzovu, imparage, amasatura n'izindi. Indwara iranga irayoberana. Imiti igeragejwe ikabisubiza irudubi.
Abahanga bamaze gushoberwa, nyiramuhari yari ifitanye amasinde n'ikinyogote ishaka kukiroha. Nibwo ibwiye intare iti, "Nyagasani, naje aha mvuye mu rugendo rwa kure kandi nahabarije imiti myinshi none nagira ngo mbabwire umuti wakiza umwana." Intare iyikubita urwara iti, "maze ugatinda bigeze aha ngaha!" Nyiramuhari iti, "nimurase ikinyogote, umwana anywe amaraso yacyo ashyushye, ahage, dusigarane umurimo wo kumwondora."
Ikinyogote kibyumvise gihinda umushyitsi. Kiraza n'imbere y'intare gikoma yombi, amavi kiyarimiza mu butaka, kiti "Nyagasani, sinakwemera ko umwana wawe apfa kandi nshobora kumuvura, ubuzima bwanjye ntiburuta ubwe. Cyakora narenzweho, nanjye uwo muti naje nywuzi ariko nyiramuhari yawibagiweho ikintu cya ngombwa. Naho twawukuye ndahababwira: tujya kuza mu nama, twagiye kuri ba bandi bagendera ku tuguru tubiri, baratubwira bati "ni mwe mwembi umuti uzaturukaho. Bazashake ubwonko bwa nyiramuhari, babuminjiremo amaraso y'ikinyogote, umwana abirye, azakira."
Izindi nyamaswa ziteze amatwi ziti, "nimugire bwangu umwana ataducika!" Nuko nyiramuhari bayica agahanga, baragasatura bakuramo ubwonko. Ikinyogote bakivoma amaraso mu mutsi w'ukuguru bayaminjira mu bwonko bwa nyiramuhari babisuka icyana cy'intare. Inama irangira ityo; ikinyogote kigenda gicumbagira, n'ubundi ariko cyari kibisanganywe, kuko cyari kimaze iminsi bagitereye umujugujugu mu myumbati.
Hashize iminsi ibiri, ruranga rutwara cya cyana cy'intare.
| null |
Utazi ubwenge ashima ubwe
| null | null |
216
|
Imivugo
|
Mbaze umubyeyi ikiruta imbyeyi
Mubaze igituma adashira intimba
Kandi yarategewe agatimba
Akitakumbana n'abatambyi
Ngafata umwanya nkanamutaka
N'abe bose bamushagaye
Mu mishayayo n'imihamirizo.
Mbaze umubyeyi ikiruta imbyeyi
Mubaze impamvu adakoma yombi
Akavuza impundu nta mpuhwe mu nda
Akarera asumbwa na nyina w'undi.
Mbaze umubyeyi ikiruta imbyeyi
Mubaze impamvu aragira zona
Mukome akamo azihe injishi
Mubaze impamvu aseka ajijisha
Nk'uhishe mu nda ishavu rishaje
Boshye ushaka gushira azimura
Agasaza asize iribi imusozi.
Nguhe iki ukunda amahoro ahinde
Ngo ubibe imbuto itarimo nkongwa
Kandi uhunike ahataba imungu
Isuka y'impuha uyime umubyizi
Uragire abawe utavangura
Maze iyi nganzo nyihake umwezi
Mbone ngutake utagira umwera
Nguhunde imivugo itavuguruzwa?
Ni iki kiruta ubushyo bw'Inyambo
Ndetse na Gitare naguterekeye
Bihogo ubwayo yaje n'ibyansi
Nguha amagaju arenga amagana
Nguha iz'imisengo ndanagusenga
Ukabaya gusonza uranansonga
Umbuza kugera no ku isonga
Bucya usizora uranansenya.
Nzane se akanyana gato muri izo
Ndagiye hirya kakirya ivata
Ko uragashima kuruta izindi
Ko n'ubugondo utabukunze?
Cyangwa nziture Bangaheza
Niba ikubuza guta ibiheko
Ndavuga impfizi yo kuzishorera?
Mbese Sine ntiyagusekeye
Iri n'izihaka ndetse n'izikamwa
Yaje iherekejwe n'ibisabo
Ngo amata agwire bibe karande
Ni kuki utanyifurije kuramba
Nk'aho wakamye zitangishira?
Mbe ko zishira nguhe ibiziriko
N'isaso yazo ubone ususuruke
Hato utaziroha mu rusuma
Ugasiga imitima isobetse amaganya?
Nguhe se Inkungu urashira intimba
Hari icyo izahuraho ubukungu
Ngo ugire urwuri rwo kuziragira
N'abashumba bo kuzicunga
Bo uzababonera Indabukirano
Zireke kona nta we uzikoma
Ntizice imbusane inzira y'ishora
Kandi zigane imbuga isukuye
Zanashituweho ibirondwe?
Ko nasobanuje undi mubyeyi
Ndavuga data w' ingeso nziza
Wantumye atandoha na gatoya
Ngo nziguture zigutaramire
Igituma iwawe nta ngororano
Ni uko wabuze ingoro izikwiye?
Reka muhe karame uwo mubyeyi
Yari yampaye ubwe bushishozi
Yasomye kera mu 'Nderabarezi'
Ati, "urushako si umushongi"
Ibyo ndabyanga ngo ampishe byinshi
Nsimbagurika ngana i Gikondo
Nsanga iwawe batoba akondo
Mbona uburanga mbuha urukundo
Ntazi ko bugicira urukondo
Nanjye ngo buzibuka iyo neza
Tubone kwivuna urya mubyeyi.
Bumaze gutamira ku biza
Buti, "mfite data ukeneye izikamwa".
Mba mfashe inoti n'iz'imisago
Zigura ingweba zikamwa menshi
Za kijyambere z'ibuzungu
Ndazigutura intugu ziraruha
Nazo uraziheba umbuza gutura
Inzigo uranga uyigira ndende
Ifata mu nda ihagira indaro.
I Kawangwari ni ho nabanje
ARAP MOYI ari we uhatwara
Narahatanze ay' amadolari
N'amahero yo kuguhonga.
Muri Yuganda kwa MUSEVENI
Mukono na Kampala kapitali
Aho nahatanze magana urwiri
Ngo udahonda intozi ukabura isheja
Umaze kugwiza uti, "kare Sebo".
Mbe mubyeyi nguhe iki kindi
Ngo ugane irembo udaca amarenga
Ukamirwe imbyeyi ubagare ahera
Usome ayera ucire amahoro
Maze amahano tuyahe inkota
Kandi uncungure utancuza
Ngo ucinye akadiho ubona bicika?
Ko naguhaye imirima n'ababibyi
Bazi imirimo igenerwa amasuka
Ngo ubone ugwize umusaruro
W'imbuto yera amasaka meza
Wabuze imivure itagira imivumo
Ngo uhishe inturire untumire ntarame?
Insina wenga sinayivumbye
Nta mutsama wo kunywa abatoni
Nta n'inkangaza y'abahanzi
Nta busetura bw'intwari
Nta kagage aka k'abahetsi
Nta gasururu k'abasya urukoma
Kereka inzika ibuza amasano.
Ko nakubonye irya mu kabande
Nkikubakuba nkaguha akaboko
Ngo ugere ku isonga iyo mu mpinga
Ni gute utangiriye akabanga
Nararushye akuya ngo uhashyikire
Aho guhorahoza nk'umuhuza
Ugahatana untobera amazi?
Mbese nzagushyire mu mutaka
Niba ubutaka bugukirigita
Maze ngutambagize ikirere
Bwo uzagaruka usubiye ku isi
Umenye gusaza utanduranyije
Maze untaramire utantamaza?
Cyo reka kwisama nk'incike
Maze utuze nkurage incuke
Ucire umutima utera imbusane
Imbuto idutanya uyime ibigega.
| null |
Mbaze umubyeyi ikiruta imbyeyi
| null | null |
217
|
Inka
|
Ni yo rukataza ijya mu bavumbu,
Rutayabumbira kuyagarura,
Rutaguranura mu ntoki,
Ruteturura kugira isumbe,
Rurema inkera y'ijoro ryose,
Rutara iminwe nyir'inka yaje,
Rubuza kwifata impungenge
Imfura ziteraniye ikambere;
Rubabaza rubanza iy'inturire,
Rubangura inti zo mu bitembo,
Rushyira ikintu mu kindi!
Rwamurenzi nzi ko agira ihinyu,
Azabishima yashyingiye!
Igituma byose bibyara inzoga,
Ni ibisabo bihorana isuku!
N'uwakwaduka ari rucunzi
Ntiyarinda guturukira
Umuntu utunze Incumarusika!
| null |
Inka ya Kanyamashokoro 2
| null | null |
218
|
Imivugo
|
Umutima wanze gutututukwa
Kuko wataye rya ribori
Naje niruka mfite icyusa
Umutima wuzuyemo icyanze
Kuko umugenzi ugoboka iriya
Yari yambwiye incamugongo.
N'imigoroba irusha indi kurushya
Uwo wasanze ari simusiga.
Baravugaga jye sinsubize.
Ahubwo ngasiganuza irije,
Ari ugushondeka imbitsi nanze,
Ngira ngo yenda imbindikiranye
Igira ngo insuzumemo igihunga.
Nta gihumura yanteye,
Naramurebye murenza ingohe.
Nti, "cura igihunya ugana mu gihugu
Ntaho uhuriye n'abataraga."
Na we yandoranye ubwuzu.
Ati, "Iyo utuje ubwo bwema,
Nkabirangiza bwangu."
Uwo nasuzumye ubwenge
Nkamusangamo ubwangwe,
Arambwira ngahuzenza,
Nkamuzirika ku jisho
Namukunze nyamuntu.
Nageze hirya nyoberwa ikirizo,
Mubuze ikirari biranzonga,
Inzira yaciye imbera ishyamba,
Nsigara nshyamiranye n'iminsi.
Ngumya gucuragana mu gihuru
Nsa n'igihunyira kibuze amajyo;
Amaguru yanjye yabaye ubushye
Ntakishigura ngo gishyike hirya.
N'uwambwira iriba bashoka
Aho bashiriye abatubyaye.
N'uwambwira icyaduteye
Kunywa igihango cyo kurugenda,
Iyo nzira yose ikaba akarande
Abajya kurenga bakayituraga.
Imana Rurema ijya kuduterura
Yatwiterekeye ku ruganzo,
Itugaruraho iduhaza iminwe
Tumaze kwijura insibo cyane
Iti, "nimutaguze dore intambwe!
Se w'abavuka ati, "dore intera".
Umunsi urira undi urawukura.
Atarahinguka ku ntaho.
Ya mavamuhira amutaye,
Yuha akuya amenya agacuho.
Cya gicagate cy'urugendo
Kiramucogoza ahaca indaro.
Ati, "uyu mugambi sinywutaye".
Ni ko kubwira iryamutoshye,
Ati, "ushyire kera umenye iyi ntego
Ni cyo nguhereye intego zanjye".
Niba kandi ushibutse ayandi
Uzayashinge iriba ngushoye.
Inzira yabaye sinzi iherezo
Uw'ubu aregura ati, "ndagiye",
Agira ngo izuba rye ni ryo ryinshi
Rirusha irya se kwaka inzora.
Bwagoroba irye rikarenga.
Dusa n'iyahutse iroye urwuri,
Igira ngo ibimbuye uwo mubande,
Naho ubwo ni mukura w'izindi
Zikuru zayo zanogereje.
Nta rugendo rugera hirya,
Ni umuhanda gihogera,
Utarusha intera intambwe z'umwe
Niba ahawe kurambura.
Turasa n'ifi zo mu kizenga,
Zigira izazo ziti "muzoge,
Murore iherezo ry'iyi nyanja",
Naho ziriruka aho zivuye
Boshye izarozwe iyo muzunga.
Ndabaza impamvu y'iyi mpinga
Itagira n'umwe ucutsa impumu
Adaheze mu mpuzo iyiri munsi.
Ngumye guterera uyu mucyamu
Nzi ko mu cyeragati hariya,
Ngana mu cyuzi kizira inkombe?
Ngumye nshurange nshuma akarenge
Nsa n'umushumba uvuganya akamu
Ashora akariba kazitsembye?
Ngumye gushibuka nshibura hirya,
Imbuto duteye iyo zidatoha,
Ingemwe ziguyeyo ntizigaruke,
Igiti gitembye inyo zigatonda?
Ndanirenganya nibeshya
Ndumva nenda kwiregura
Kuko nashibutse ntabishimye.
Kandi n'ubu mbishize amanga,
Amayira ngenda ntavunura.
Mpiniye hafi ngasoma bwangu
Ntagumye kwangana n'umuvumba,
Naba mvumbye amaburakindi,
Nkarutwa n'upfa kuvomera.
Niba hirya havuga impundu,
Igituma ntumva n'impumeko,
Haraturikiye impini nyinshi?
Rwa rushashi rwahashotse,
Iyo ruhashimye amabuga cyane
Ntiruhuguke rurora hino,
Ya makombe asiga zivuka,
Ntanabwira imitavu y'ino
Ko ayo mazi arera imivanda?
Yenda amariba iyaba asumba
Ayo twisanganiwe adutunze,
Kuko zishoboka yo isibo zose
Nk'izashandazwe uwo murambi.
Nzaba ndeba iyo nderabose
Idatuma abijuse bayikuka.
Niba hirya iyo baba maso.
| null |
Mubuze ikirari
| null | null |
219
|
Imivugo
|
Inzovu y'urwijiji rukabije ubujorojoro
Iya rujegeza-bijumba rwa semitabo,
Noneho amavubi arayarika mu bikobokobo,
Kira nyumba ya rukara rwa Majoro!
Rujugitira-bijumba rwa njunditse ibika,
Imvubu y'icyagane ya ruhungabanya-bitebo,
Isigaye itengerana umuraru wose ugatigita
Ikaba iya Rutare rwa SOMUKI i Rutongo!
Kivurivuri cya ruvungura-byavu,
Imbona-bake ya ruhingitirana-mubiri,
Ni ikitayega zishokanye umunihiro,
Ikaba iya Rukara rwa MINETE!
Ruhiniriza-kibero rwa sendahiriye,
Karisimbi k'amatungo ka ruhonjokerana,
Iyo basigaye bitiranya na ruva-kwaya,
Ikaba iya Rutare rwa Muganga.
Umuduga uhetse umubyibuho wa ruzimiza-mbavu,
Imponjoke yagurirwa amarembo ya ruhimbaza-barebyi
Isigaye ikinana ibicece mu icongori ry'ibifungo:
Ikaba iya rukara rwa Kurimpuzu, nzayibaga!
Gihirihiri cya ruhingika-bondo,
Inyumba irangwa n'umubyibuho ya ruvonyeza-bijumba,
Isigaye ibunda mu byambu ikabigomera:
Iba mu ngoro mu Rukari, aho zogerezwa isahani!
Gihiringitirane cyashiriyemo umurizo,
Mavuta-mingi ya rutenga-bondo,
Iyashinganywe n'abategeka-birori ba Leta,
Ifungiye i Rwinkwavu kwa Sovanye
Rubyagira-nzira rwa ndanze guhigama,
Intamati yamazwe ubwoya no kuneta ya rubyimbabyimba,
Iyo bakekaga umwingo ikarushya abasuzumyi,
Izigamwe na Misiyoni iruhande rw'ifumbira!
Yemwe ga bana baragiye mu bishanga,
Mureke zirenze imijumbajumba n'isayo,
Nizihaga zihundagarire mu bizenga:
Zidashongesha amavuta yo gukaranga ibirayi.
Kamena niboneka ntibahute kuzamburira,
Ahanini muri hoteri harazishaka;
Zirahaka amanoti n'ibikoroti mu mabondo,
Nicyo abasirimu bazikundira murakenge!
Kuyavuga si ko kuyarangiza inyuma:
Uwarata intendeza-matwi yakesha amajoro!
Za runihira zishoka nk'imvura y'umuhindo
Impini igaturika zikwira ibishanga.
Nimugwire Bikoko by'imva-burayi
Nimutungwe isanzure ntimukinenwa!
Nimutebanwe akamaro n'ibinyamahembe
Mubyirukane n'amajyambere y'u Rwanda!
| null |
Imahamba y'abungeri b'ingurube
| null | null |
220
|
Ibyivugo
|
Ibyivugo by'abagabo 1
Inkerarugamba y'umuhungu
Ab'imihisi ntibamburanya imihigo
Barareka nkayibanza jye ngabo y'umutwe.
Ndi imbonezamyambi ya Rugina
Ndi umugirwa w'intore
Intambara iteye ubwoba nyibanza imbere
Ndi Ruterabwoba ndi Rutaramanaguhiga.
Ndi isata ishoka bagasamara
Ndi bishyika bishyika umutware ku mutima
Ndi Inshyikana ku mubiri
Ndi ingeri yasumbye inkiko.
Ndi Mihigo itarambira abahungu
Minega icyaha induru
Rubabazigitero igitaramo gihimbaje
Ndi Rutikanga urukubo ndukotanamo.
Ndi Ngabo itagerura icyusa ya Runyagiranduru
Intambara ngezemo ntishogosha
Nkaba imanzi y'abacu.
Ndi Ngoga bavuga inkubito
Ndi Rukerakubarusha
Inyamibwa narogeye mu yindi mitwe.
Ndi Rubimbura ahananiranye wa Simpunga
Umuheto urengera imfura nywuhorana mu ntoki.
Ndi Rudakubana mpamya induru
Indamutsa murwanira ishyaka
Ndi umuhungu udahehembya amakuza
Ngira impambara mu mihigo
Nkesha indatirwabahizi.
Ndi Runihura mbanje mu iteme
Intwari bahariye ibanze
Rudasongerwa n'amasibe
Ndi inkuba ihindana iminega.
Ndi Rupfukamiramakombe rwa Nyamukeba
Ndi n'Imanzi ya Rukubamo
Semwaga wa Rugango
Ndi ingabo inesha igitero.
Ndi Rutayoberana mu nduru rwa Semwaga
Rukabu ntwara Rubibi rugerna ikirari
Nyibana mu nduru
Runihuza iminega
Ndi icyamamare cy'umutwe.
Ndi Rwema rw'intare Rubaririzakobe
Inshongore sinagarambye ndi Rubabazigitero
Ndi umugabo ushita ababisha ku ndekwe wa Rushimirwabigwi
Ndi umushumba w'urugamba
Ndi uragira amakuza.
Nkubito itihorera induru
Rutikuranamakuza nsanganya igitero
N'iyo gihingutse ngiterana imbaraga
Ngarambe itikura imbere y'ingabo
Ndi Rwema badahiga
Ndi Nkubito idasubiza imihigo ku rugamba
Ni jye Rutavutsamakuza.
Ibyivugo by'abagabo b'intwali 2
Impindanyamugabo ya Mpabuka,
Ntwara amacumu asohoka mu ngabo.
Ingabo yanjye ni isuli ibana n'iya Rusanganirantambara,
Iyo nyishandaje mu rugamba ntirugaruka,
Ababisha banyita Rukenyantambara.
Ingare ya Ruhanga ndatsa rugashya.
Inkomeza kulinda ikubitana ishema n'isheja ry'abato,
Ndindana ingabo.
Inyamibwa ikwiye Musinga, ya rusakara mu mahina,
Ntwara umuheto w'urusobe.
Inyamibwa yo mu nziza, ya rutazilikana guhaba,
Umuheto udashyirwa isuli imbere, nawugize mana y'abagabo
Ntawanjye ukomereka nywufite.
Iyanjye ngabo ni igitare ibana n'iya Rutambikamugabo.
Ndi igikwerere maze guhama, ndi ubukombe butava izuba,
Ndi nyamutera inka kureta.
Ndi igisagara cy'ubukombe kidakomwa imbere n'abashakamba.
Ndi impalirwasibo ya Rukemasibe, simpunga zicana.
Ndi impuruzwa y'impezamihigo, rudasubizwa n'induru,
N'ubu mu mahanga baracyandilimba,
Ngo icumu lyanjye ni rudahararukwa n'intoki.
Ndi inshogozamugabo, niciye mu ntanzi,
Abatari intore intambara irabagarukana.
Ndi ingorabahizi nisheshekajeho inkindi, ndi ruti batinyira ubutwali
Ndi inkubito idakubana mu ishiraniro, rushengererantambara,
Intore itumirwa aho rwaremye, ndi rutsirika ababisha igihumbi turwana.
Ndi inkubito ya Rutikurana, Rwagitinywa icyaga cy'inkwaya,
Rutaganira n'icyangwe, ndi Rucyaha igitero.
Ndi intore ya Nyantabana, ntawe undinda iyo mfite umuheto.
Ndi Mihosho ya Rutare, ndi rutaramana guhiga,
Rutirengagiza induru, intwali nshaka kwuhira indekwe.
Ibyivugo by'abagabo b'intwali 3
Ndi Minega icyaha induru Rubabaza igitero,
Inyamibwa y'abankunda
Rwema rw'umutwe ndi ingenzi ibamenera.
Ndi Minega idasa n'impunzi, intambara isezeye abayisalika,
Rwamwaga nsezera ingabo.
Ndi Minega ya Rubimbulirangabo, sintiya gukotana ikobe livuze.
Ndi Minega ya Rugambwa, ndi rukanika abo ndusha kuba umutwe.
Ndi Mutarugera wa Rugina, ishyanga mpagomwa umusore.
Ndi Mvutaguranamitali ya Rutamu rw'isabutanga,
Uwo abatware bakundira icyusa,
Mu Mbuga na Nyamisagara nasatiye intambara.
Ndi Ngoga ihanikira abatinyi, abatali aho rukomeye bakubirwa inyuma.
Ndi Ngoga ya Rugango, urugangazi mpindana umwaga.
Ndi Nkubito ilirimbwa ku iteme ya Rutanguranwashyaka,
Ndi ruti rwemeye amahina,
Ndi Ngoga bavuga imbaraga ya Rubabazandongozi.
Ndi Nyamuhurura bahunga, wa Ruhozamihigo, ndi Ruboneza ayera ibirenge.
Ndi Nyamukabukira ilidahemba, lyajya guhemba ligahetura.
Ndi Nyamutikura inshuro ibigembe wa Rugemanduru,
Umugirwa w'urugamba narukenesheje banyaga Inyagirabahizi.
Ndi Rudacogozwa n'abafozi, nikingiye ingabo itanyeganyega.
Ndi Rudakenga bavuga imihigo, rutaganira nsumba ibigarama,
Inkebamugabo ya Bigaga, narashwe mu biganza mvuna igaju lya Munana.
Ndi Rugaragara ku rugamba rwa Nyandekwe,
Imfizi irwana ishyaka, ishyanga, baranyifuza,
Ngo ndi Milindi imenera ingabo.
Ndi Rugaragara urugamba rukomeye,
Ndi rusesa igitero igitondo kigatangaza.
Ndi Rugaragara mu z'imbere, rushinguka mu z'inyuma,
Ruterabwoba, Sebuharara Nkombe ya Rugina
Nimanye inka mu nkoko, inkomere zinyita Rugina.
Ndi Rukanika amakuza, ndi Nyilimbaraga y'ishyaka,
Ishyanga ntibaranshira amakenga,
Ndi inshongore ikaraga ababisha, ndi ruti rutavaruka n'amahanga.
Ndi Rukelikibaye amasonga abaliriza iyo bicika.
Ndi Rusakara nkubita inshuro rwa Ngabo nziza,
Niciye ku cy'ihubi, abahungu bahurura bantabaye,
Nkitwa inkerarugamba itagamburura mu mihigo.
Ndi Ruti rutavaruka n'amahanga, abo mu mutwe wacu baranyifuza,
Ngo yaje Rukabu bisunga isonga batijana.
Ndi Rutinywa rutima intambara igicuza, ndi icyaga kibageruza.
Ndi Rwamamara mu ntambara,
Rwa Mutagisha imitwe y'imenerarugamba,
Iyo nzilimo ntizikubana ngungiza amahina.
Ndi Rwema rw'abahizi, rwogezwa n'abagabo rwa mucurankumbi,
Abanyamahanga bangize indahiro.
Ndi Rwigerezaho intwali zisalitse,
Ndi nyamuca aho batinya wa Rubuza imanzi gutabara,
Ndi ruti ruhorera abishwe n'imyambi.
Ibyivugo by'abagabo b'intwali 4
Ndi Rwogezwa n'ingabo rwa Ngango,
Singarambira urugamba nka rubanda rw'inganizi,
Ntwara amacumu adahemba.
Ndi umunihuzaruti wa Rutamu urugamba dutonganye ntirutaha,
Ndi rubalirizakobe.
Ndi umuzibanduru wa ruzingandekwe, ntwali imena urugamba
Iyo nyibanguyemo amakuza abatali isibo barasigana, nkarwigiraho na Nkubito.
Ndi uwo amahina adakura umutima,
Uwo imbambanyi zikundira kwizera wa rwuhirandekwe,
Ndi umutegeka w'intambara intore zangize uwo kulinda.
Ngoga yasiliza mu masoko, Ntare yasanze ndi rusumbanyamugabo
Nibiliye mu iteme niburukira mu itabaro,
Intukura nyikuye mu za Matama,
Umubisha mutambika ku ruhembe rw'umuheto.
Nyahuzi y'amacumu ndi rutinyirwa amakuza,
Iyo ngeze mu gitaramo nta mutware umvugana impuhwe,
Ndi Mwaga w'Indinda.
Nyamuturuka intamabara ku mutwe,
Nyitera amacumu ngira ngo idakira uwa Rugemahabi,
Ndi Njyarugamba.
Nyili umuheto w'imfuruta nawukubise umuhima ku nda,
Umuhimakazi arayidoda, nkaba rukindurambavu.
Rubabaza igitero rucyaha abaganizi, inyamibwa idatinya,
Ntera inshuro ntigaruka.
Rubabaza kubarusha, rugumaguza ingango,
Rushengurana inkindi, inkuba idasongerwa nishe Sumiramya.
Rucumitanamifuka rufungulira amaco,
Icyo abandi bamukundira ntacikwa n'uwo yahamije.
Rudakenga bavuga imihigo, rukemampunzi batijana,
Ndi inkuba irakazwa n'induru.
Rudatsikira yumva induru rwa Nyandekwe,
Ndi indongozi y'urugamba, iyo ruvutse ngenda imbere.
Rugaragara ahananiye ingimbi rwa Ngabo nziza,
Nkubita urugamba rugishyikirana, nkaba ruhindananjunga intwali y'ibanze.
Rusakarana inkubito Rwagitinywa,
Inyamibwa yo muli izo nkuba, ndi rulirimbwa ahananiye indi mitwe.
Rushimutamuntu rwa Nyamashara,
Imfizi y'icyaga kandi ndi ingare y'ingalika mu mahina,
Nkaba imfizi itsinda bihinanye, ndi ruburamanywa Rwagitinywa.
Rutabura ubugabo ngeze mu babisha,
Rwagitinywa Rugina ntibamburanya,
Itabaro ndihoramo jye nyamibwa y'umutwe.
Rutaganira nenze ingabo, rusuzuguza abo twahigiye gusohoka,
Ndi imanzi mberewe n'umurera.
Ruti bataramana inyuma, ruboneka mu b'imbere,
Rusatira aho twateye, rutagarukanwa n'inshuro.
Rwigerezaho nkumbuye kuba intwali,
Rwa Nyilimbirima ntwara imbibi y'umukore, sinyigura umukinzi,
Niciye mu rwamu rw'imbunda, imbungiramihigo zizi icyo nazimaliye.
Rwononamirera rwa Mugema, ndi ikibyiruke cy'inzovu,
Narasaniye mu bikombe ibitare birakuka,
Abo mu gicu birahira Rwahama rw'i Muganza.
Mihigo itikura isuli igasandaza n'uyikinze, si ndi isibo muli izi ngabo
Uwarobanura ingenzi yambanza jye nyamibwa.
Mugabo umenera intore mu ntambara iteye ubwoba,
Yishe nyir'ibiti, yiciye Nyamikingo umwami yamutumye,
Yishe na Rugina rwa nyir'icyahi.
Muribuzi wa Rumanzi inyota y'amacumu;
Runyagiramihana n'ubu ni ingwe, akumira urugamba,
Ni inkerarugamba itagamburura.
Munyurangabo wa Rugango, rugandura amakuza,
Mbona amakombe y'ibyuma nkarwanira kuyasanga.
Munyurangabo wa Ruhuta, umuhungu sinitalika intambara zambonyeho Rugina.
Wambajije Mudakikwa na Mukikwababisha,
Iyo nshatse kubura indekwe nsa n'inkangu y'i Buhoma.
| null |
Inkerarugamba y'umuhungu
| null | null |
221
|
Imivugo
|
Ngwino cyamamare nkurate
Ngwino cyatwa cy'abanyarwanda
Wowe uturwanaho buri teka
Wowe udutera umunezero.
Ingabo itabarana uriya mutoya
Nta bwo itakara ku rugamba
Ngo ingabo utwaye zitatane
Uhora uyisura ukayisukura
Bugacya ugerekaho iyisumbye.
Ari ugushakira amasuhuko
Abatagutunze bageze ikaga.
Reka nsobanure ingabo iganje
Wenda muri twe habamo bamwe
Batanyumva uko nyibabwiye
Bakayikekamo isuri isanzwe!
Ka kababi k'umugondoro
Gakura buhoro ijoro n'umunsi
Umurima ukabamo ingarama nziza,
Inzara iratsindwa uba uzibye icyuho,
Icyoko cyizihiye rubanda
Ikibabi ukinze ukiri mutoya,
Kibona ibindi by'agasukiranyo
Waba ushonje ukajya gusoroma
Kugeza uvanga n'imiteja,
Imitima ikururuka mu bantu
Bakabitonora aho mu iturira
Izuba ryavamo nka gatanu,
Bakabitoranya babitwara,
Bakabisanza mu rugo hose,
Bakabisura bagasusuruka
Ukumva imirishyo hirya no hino
Abantu bose birya icyara
Ngo cya cyago izaca hehe?
Ko tubihuye tukabihunika
Uretse ibyo twahaho abacuruzi
Tugura akunyu ko kubirisha
Imitiba ihunitse izajya hehe?
| null |
Igishyimbo
| null | null |
222
|
Ubumenyi, Inka
|
Mu Rwanda rwa cyera inka yari ifite agaciro gakomeye. Inka ni yo yarangaga ubukire. Niyo yari ifaranga ry'ubu. Inka ni yo yari ipfundo ry'ubuhake. Tuzi kandi neza ko ubuhake bwarambye mu Rwanda. Bwanahambiraga umugaragu kuri shebuja, akitwa umuntu we, akamwirahira. Bwagiye buvuna benshi bakabuvugiraho. Bati "ubuhake burica; ubuhake bujya kukwica buguca iwanyu; ubuhake bwananiranye bukukisha umugabo ikijyaruguru".
Hari n'abo bwatoneshaga bakarenguka. Bati "ubuhake bwa cyane bukunyaza mu ngoro". Bwateraga ubwibombarike. Bati: "iyo ubuhake buteye hejuru uratendera". Ariko rero kandi uwafataga nabi abagaragu yarabigayirwaga; umugaragu wahemukiraga shebuja yaragayikaga. Uwabaga ahatse abagaragu yagombaga kubagoboka bari mu byago. Umugaragu na shebuja babaga bafitanye ubumwe bukomeye bwafatiye ku nka.
Iyo ubwo bumwe bwazagamo agatotsi ku mugaragu, shebuja yaramunyagaga, naho byaba biturutse kuri shebuja, umugaragu akamwimura akajya gukeza ahandi.
Intwari yo ku rugamba yagororerwaga inka. Inka yungaga inshuti. Uwahemukiye undi mu bintu bikomeye, akamuha icyiru cy'inka. Inka yahuzaga inshuti kuko abahanaga inka babaga babaye inshuti z'amagara. Inka bayikwaga umugeni. Umusore wabaga yaraye arongoye baramubyukutukirizaga, inka zikamukamirwa. Mu itwikurura ry'umugeni bazanaga amata. Umubyeyi yarabyaraga, bajya kumuhemba bakazana amata.
Umwana iyo yahambaga se cyangwa sekuru yahabwaga inka y'inkuracyobo (inkuramwobo). Umwana wahambaga nyina cyangwa se nyirakuru byitwaga gukamira nyina cyangwa nyirakuru. Mu mihango yo kwera hazagamo ibyerekeye kujya ku kibumbiro, hakazamo ibyo guha amata abana b'uwatabarutse. Mu ndamukanyo z'abanyarwanda dusanga abantu bifurizanya gutunga. Bati "gira inka", "amashyo"
Nta wakwiyibagiza ko mu byo Abanyarwanda bafatiragaho bagena ibihe by'umunsi, inka yari iri mo.
Baravugaga bati:
- Inka zivuye mu rugo (aho ni nko mu masaa moya)
- Inka zikamwa (aho ni nko mu masaa moya na 15 - ubwo ziba zikamirwa ku nama, ku irembo)
- Inka zahutse (aho ni nka saa mbiri)
- Inyana zahutse (aho ni nka saa moya irengaho duke)
- Inyana zitaha (nko mu masaa yine)
- Mu mashoka (nko mu masaa saba)
- Inka zikuka cyangwa mu makuka (nko mu masaa munani)
- Inyana zisubira iswa (nko mu masaa cyenda)
- Inka zihinduye (nko mu masaa kumi)
- Inyana zitaha (nka saa kumi n'imwe)
- Inka zitaha (nka saa kumu n'ebyiri n'igice)
- Inka zikamwa (nko mu masaa moya).
Uwagendera byonyine kuri ibi byose tumaze kubona ntiyatangazwa no kubona haravutse ubuvanganzo bufatiye ku nka. Ibyo bigaragarira
- Mu mahamba: ni indirimbo zaririmbwaga n'abashumba bacyuye inka. Izo ndirimbo zirazwi mu Rwanda hose.
- Mu mabanga cyangwa mu mahindura : indirimbo abashumba baririmbaga inka zirisha, zitaha, batarazikata inkoni ngo ziboneze zitahe.
- Mu nzira: indirimbo zaririmbirwaga inka mu gihe zabaga zigana amabuga cyangwa ibibumbiro.
- Mu ndama: indirimbo baririmbaga mu gihe inka zabaga zibyagiye ahantu, bazishoye amabuga cyangwa ibibugazi. Izo ndirimbo hari n'ubwo zaririmbwaga mu minsi mikuru, bamurika inka. Icyo gihe abagore n'abakobwa bahimbazaga izo ndirimbo baziha amashyi.
- Mu byisigo: indirimbo zo mu gihe cyo kudahira. Basingizaga amazi ahiye hamwe n'inka zabaga zayashotse.
- Mu myama (mu myoma): indirimbo zaririmbwaga mu gihe cy'impeshyi, zigisha (zigana ahari ubwatsi).
Abandi batangiye kuyisingiza mu mazina.
| null |
Imvano y'inganzo y'amazina y'inka
| null | null |
223
|
Imigani
|
Umunsi umwe, Petero Nzukira yari yiriwe atemera ibishyimbo mu ishyamba. Yari yakoze ataruhuka, kuva mu gitondo cy'urwanaga kugera mu mataha y'inka. Akabwibwi kagiye gukwira ageze imuhira, asanga ibiryo bitarahwana, atangira kuvumagura umugore, ngo ni umunebwe.
Umugore aramuhindukirana ati , "mbese Petero mugenzi wanjye, ko utahanye inabi? Ahubwo, umva ko abagore turi abanebwe, urareke ejo tuzagurane imirimo, nzirirwe ntema, nawe usigare mu mirimo y'imuhira, tuzarebe uzarusha undi kuvunika n'uzarangiza imirimo ye neza."
Petero ati , "ndabishimye, wabona ukazumva ukuntu umugabo avunika. None ahari byazagutera kurushaho kunyubaha no kumenya ko ari njye ugutunze."
Mu gitondo, izuba ritaraganya kurasa, umugore atora inkoni n'umuhoro, ajya mu ishyamba gutema. Yagiye yishimye cyane, arushanwa n'inyoni kuririmba. Petero we asigara imuhira. Hashize umwanya atangira kwicwa n'irungu ry'imuhira. Ariko yanga kwiheba, agerageza kurirwanya.
Niko kubuganiza amata mu gisabo, atangira kuyacunda n'ubuhanga bwinshi! Nk'uko bisanzwe n'ubundi, umurimo mushya utera umwete. Ariko agasusuruko kamaze gukwira, Petero atangira kwuma mu mihogo. Aherako ajya gushakira akayoga mu rwina bataramo inzagwa.
Urwagwa rwari rutaze mu gitariro kinini cy'idebe. Icyo kidebe cyari giteretse ku gasenge ku mitambiko itatu, kandi cyari gifite urufunguriro rw'icyuma mu ndiba. Nuko Petero amaze gukiranura ako kuma kafungaga, agiye gutega ibirika ku mwenge w'igitariro, yumva ingurube irafutagira amata mu muryango w'inzu.
Niko gutera hejuru ati, "amata yanjye we, yashize!" Uko yagafashe ibirika mu ntoki, ahita yiruka, maze asanga igisabo gihennye n'ingurube yigaragura mu kiziba cy'amata. Ingurube imubonye ishaka guhunga, igihe igiye kumucaho, ayiguherereza ibirika mu nsina y'ugutwi, ingurube yikubita hasi, irashya rimwe gusa!
Igihe akiyikorakora yicuza icyo akoze, yibuka yuko yasize adafunze igitariro, ahubuka nk'iya Gatera, yihina mu mwobo, anyerera mu kiziba cy'urwagwa, yicura intembe.
Abyutse asanga cyakamye. Nuko Petero Nzukira ava mu mwobo ajejeta inzoga. Sinakubwira isoni n'agahinda yari afite. Reka inyota yo, yaramusibaga! Aragenda yegura igisabo ajya kukibuganizamo andi mata. Igihe icunda arigejeje hagati, yibuka ko inyana ikiri mu ruhongore. Ati, "yooo! Dore amanywa amaze gukamba, kandi sindahura inyana!" Aherako ariruka, ajya gukingurira Sine.
Ariko kugira ibyago bitera kumenya ubwenge. Yamaze kuzitura inyana aribwira ati, "ubwo nasigaranye n'umwana w'igitambambuga, nkaba kandi ngiye kuvoma, iki gisabo ningisiga aha ngaha, aribuze kugihirika. Ndamuzi ni inkubaganyi. Naba kandi nongeye gupfirwa ubusa."
Nuko akizirika mu ijosi, kigenda kinagana mu bitugu. Atora akabindi, ajya kuvoma amazi yo kuhira Sine. Igihe yunamye kudubika ikibindi, amata yo mu gisabo aseseka mu mutwe no mu iriba. Nuko Petero yunamuka mu iriba, ati, "ibi ntabyo! Nta mata, nta mavuta nteze kubona uyu munsi.
Reka gusa njye kuhira inyana, nayikenesheje rwose, ntikigiye kurisha. Inzu yanjye yamezeho ubwatsi buryoshye kandi bwinshi, ndetse nayijugunyeho n'ibishazashaza byinshi.
Henga njye kuyuriza, ntacyo bitwaye uruhiza rwayo rurakomeye, kandi hasi yubakishije amubuye manini!" Inzu ya Petero yari yubatse munsi y'umugunguzi muremure; mu rubega rw'umugunguzi hareshya n'ubutaka. Petero niko kuhatambika ikibaho kinini; cyambukiranya inzira n'uruhiza rw'inzu, abona kucyurizaho inyana ye.
Ariko rero Petero ntiyashoboraga kuguma hejuru aragiye inyana, kuko yagombaga kugemurira umugore we. Ni ko kuzirika umurunga ukomeye mu ijosi rya Sine, awumenesha igisenge, utunguka mu nzu imbere.
Hanyuma aramanuka, azirika wa murunga ku kuguru, aribwira ati, "ni uko Inka yanjye nishaka kumanuka ndabimenya." Ahasigaye Petero atangira gukora, akebagura inyama vuba vuba, aroha mu nkono, acuriranya n'ibitunguru n'inyanya. Inkono ayitereka ku ziko, yiyegereza inkwi aracana.
Ngo hashire akanya, Sine irambirwa kuguma hejuru y'inzu, kuko hayiteye impungenge. Ishaka kumanuka mu rubega rutereye ku mugunguzi no ku kibaho. Ibonye ko ari habi, ishaka gusubira inyuma, ubwatsi bw'inzu ikandagiyeho burasohoroka, imanukana na bwo!
Muzi rero ko Sine yari iziritse ku mugozi. Muzi kandi ko uwo mugozi Petero yari yawuziritse ku kuguru. Mu kanya Sine imanutsemo, Petero na we aritera, amaguru ashita mu gisenge cy'inzu, acurika umutwe. Iyo icyo gisenge kidakomera biba byarabaye bite? Bizi Imana! Petero yamaze gufatwa n'igisenge cy'inzu ye, Sine inaganira hanze; maze sinakubwira imiborogo!
Muka Petero abonye ko ibiryo bitaziye igihe, ararambirwa agaruka imuhira kureba; kandi n'imbeshyerwe ibyo gutema byaramutondaga. Nuko abonye Sine inagana, biramutangaza, arisumbukuruza, umugozi wari uyifashe awucisha umuhoro. Inka yikubita hasi, ubwo, ihabaduka vuba. Petero na we, mu kugwa yabanje umutwe muri ya nkono yari ku ziko. Amahirwe ni uko umariro wari wazimye, naho ubundi aba yarahiye. Yakobotse ku gahanga no ku zuru, akuka n'amenyo abiri.
Umugore yamaze guca ikiziriko, yinjira mu nzu, atabara ibibomborekanye. Asanga umugabo we amaze guhaguruka, avirirana amaraso mu kanwa. Ni ko kumubwira amuseka ati, "ari njye, ari nawe, ni nde warushije undi kuvunika none? Ewe, sinjya kugutabira amacumu, wakoze kandi wavunitse, umuntu watetse, ugacunda, ukarera umwana, ukica ingurube, ukarwana na Sine, mugakotana bene aka kageni, n'ibindi ntazi! Ngaho rero noneho kubitiraho no kungaburira."
Nuko Petero araceceka abura icyo asubiza.
| null |
Petero Nzukira
| null | null |
224
|
Imigani
|
Imbwa n'intama byarabanaga, bikaba inshuti cyane, kandi byari bihuje umuruho. Umunsi umwe byicara ahantu hiherereye, biganira iby'imibereho yabyo. Intama iterura ivuga iti, "iyo ntekereje amaherezo yacu muri iyi si, nta gisimba na kimwe duhwanyije umubabaro, ibyo bikantera agahinda kanini, ndetse nkumva byazamviraho kwiyahura.
Tekereza mbese ibyiza ugirira abantu: ubumvira iteka, ukabararira, ntubahemukire. Ingororano ikaba iyihe? Nta yindi itari ugukubitwa, ndetse rimwe na rimwe bakakwica! Ngiyo ingororano yawe hano mu nsi, ntutegereze indi! Naho jye rero, nkabambika ngaheka n'urubyaro rwabo. Imirima yabo ni jyewe uyifumbira, ntibashirwe batanyishe ngo bandye!
Bakabaga inyama bakarya, impu bakagura amafaranga. Tuzira iki? Cya he? Mbese ni ukubakorera, amaherezo bakatwica uko bishakiye. Ngiyo inyiturano yacu hano mu nsi."
Imbwa na yo, ubwo yari iteze amatwi inshuti yayo, kuko yumvaga ibyo ibwirwa ari byo ihora ikorerwa na shebuja. Nuko ibwira intama iti, "ibyo uvuga ni ukuri, ariko ntitwakwigerera abantu ngo tubiture ibyo batugirira. Tuzajye ducisha make yenda amaherezo bazabona ko na twe dufite umubiri."
| null |
Imbwa n'intama
| null | null |
253
|
Imivugo
|
Kibondo mpereza icyo kibando
Ndabona rirenga nanjye ndengera
Nkugire inama nakuye ku mana
Mbere ko manukana imvi mu mva.
Kurura agasambi aho mu kirambi
Ukarambure ukarambike mu nkike
Inkindi nambariye ku rugamba
Ni yo nshaka kuvugiraho amagambo.
Reka ngutume n'agatabi
Ukantekerere ngatumure
Aya matama nta kindi agitamira
Uru rurimi ntirutuma mira.
Nsezeye nisaziye
Sinasaraguritse ndi umusore
Ab'ibisare baransiga
Abansanga baransingiza ntibanseka.
Turi muri iyi si ducumbitse
Ariko iri cumbi si igikumba
Turigombamo umugambi
Tugataha badutashya bakiduharaye.
Mfashe inzira nezerewe
Mu ntambara naraberewe
N'ubw'inguma zamunze umubiri
Umubisha yarakangase ntiyankanga.
Iyi si ni iya so na sokuru
Yaremewe buri kiremwa ari n'ikirema
Ntawe urengeje abandi uburenganzira
Rengera abarenzi urenge abarenzwe.
Iduhanga yaraturinganije
Vuna abarengera ubwigenge
Abita mu butegetsi batatekereje
Ubatetereze ntutume bagutuma.
Ni ukura ukora ukunda
Ukanga kwangana no kwangiza
Ukirinda umururumba ntube ikirumbo
Uzashobora kuramba no kurumbuka.
Itonde urahure ubwenge buguha ubwitonzi
Buzira gutongana no gutombokwa
Utangire utange agatango
Umare irungu ugire akamaro.
Ku munsi wo gutabaruka
Uzasubiza amaso inyuma
Usange usanganywe imihigo
Uruhukane amahoro ku mutima.
| null |
Uburage
| null | null |
225
|
Imigani
|
Inkuba, umwami, Imana n'urupfu byavaga inda imwe. Umunsi rero bihabwa umunani, inkuba yahawe umunani mu ijuru; umwami ahabwa umunani mu nsi; Imana ihabwa umunani mu nsi no mu ijuru.
Imana itunga ibyayo, umwami atunga ibye, inkuba itunga ibyayo, urupfu ruhabwa amaraso. Urupfu ruba aho. Imana irinda ibyayo biva amaraso, inkuba irinda ibyayo, umwami arinda ibye.
Urupfu rubura amaraso, rwicwa n'inzara. Inzara yarurembeje, rugiye kugira ngo rurunguruke, uruhehe rugwa mu jisho, ijisho rirapfa, urupfu rubaho. Bukeye rubaza se wabibyaye, ruti, "mbaye nte ko umwami andinda, Imana ikandinda, nkaba ntakibona amaraso?"
Rurema iti, "ni jye wabibahaga nanone ujye utegereza, ntuzaheba n'igisigaye inyuma!" Urupfu rukomeza kureba igisigaye inyuma. Umuvomyi ugiye ku iriba, yakwikorera ingata ikagwa, abandi bakamusiga. Urupfu ruti, "uyu usigaye aho si we wanjye?" inka zakuka, iciye iyayo nzira, isigaye se inyuma, ruti, "Iyi si yo yanjye?"
Imana, umwami n'inkuba biti, "murabona iriya mbwa yatumariye ibintu! Ese yakwiriye ko wumva yashatse amaraso, aho kutumarira ibintu!" Inkuba iti, "muhore muze tujye inama, tujye kuraguza, hanyuma tuzagashyikire tukice."
Uko urupfu rwakarebesheje ijisho rimwe, ni ko rujya guhiga rwabuze ikindi rwarya, rushaka utunyamaswa n'udukoko mu ishyamba. Imana iti, "ese ibyo bikoko byo si ibyanjye? Ruramarira amatungo hirya no hino kuki?" Imana ikora ku nkoni yayo, umwami akora ku muheto, inkuba iti, "njyewe nzagakubita urushyi, ntabwo kazansimbukana, siniriwe ntwara izo ntwaro zose."
Bahuriye mu nzira narwo, inkuba irabandabanda, umwami ati, "nta ntanga, ngira imbaraga nke ntiduhwanije na we. Umwami arukubita impiri ku itako, rurabandagara, rwikubita hasi, rugize ngo rurabyuka, inkuba irukubita urushyi, rusubira hasi! Rwiruka rujya mu mubyuko. Umwami aba yahatanze, arubuza gusohoka mu mubyuko.
Inkuba irarushaka irarubura. Urupfu rwirukiye mu nzuzi ngo rwihishemo rusanga umukecuru arasoroma ibisusa. Ruti, "ese wa mukecuru we wampishe ko ureba nkubwe!" Umukecuru ati, "ese ndaguhisha he ko ureba ntari mu rugo ngo ndagushyira mu gikari, ndagushyira he wa kantu we kakutse umutima?" Urupfu ruti, "ese ko wunamye, nikinze imbere y'iyo hururu yawe, sinayobya umuvu bariya bampiga bagahita?"
Umukecuru ati, "niba wabishobora, uzi ko wahakwirwa, igire muri iyi hururu, maze ujye mu gikondorero wihishemo." Rumaze kugeramo, Imana iba igeze aho iti, "mbonye aho rugiye" Inkuba iti, "rugiye aha. Ariko se ko ruhungiye mu muntu, ndamwica? Nirugende nanone ruraducitse!" Imana iti, "ko turusiga aha se, rukazaturimbura?" Inkuba iti, "waretse se nanone aka gakecuru nkagakubita?"
Imana iti, "ko nabereyeho kurema no kugira ngo ibintu bigwire, aka gakecuru turakaziza iki?" Birigendera, biti, "ruzateba, ruzasohoka." Agakecuru kararubana, ruratura, rusanga rutanyagirwa, rusanga ndetse n'umukecuru afite amaraso. Ruti, "mbonye n'ikigega kintunga." Uwo mukecuru ararubana, bukeye arushyikiriza n'abuzukuru n'abuzukuruza be. Bararufatanya, kugeza igihe rusakara mu isi yose.
Nguko uko urupfu rwaje mu bantu.
| null |
Inkomoko y'urupfu
| null | null |
226
|
Imivugo
|
Umubyeyi wambyaye yankunze nkivuka
Uwambyaye arahembwa aracanirwa arota
Aho asohokeye aronsa araheka araberwa
Nkaba umwana mutoya wavukanye indwara
Babunga bamvuza mbaraza rubunda
Babyemera byose kubera urukundo
Umuhungu nasanze wantanze kuvuka.
Tubana aho neza tuneza ababyeyi
Ubugumba buraza bafunga kubyara
Tubyirukana ubwenge duhinda agahinda.
Uwo means wa mama akareba amatungo;
Nkaguma imuhira nkagenza inzu yose.
Abakuru bagahinga ngo inzara itaduhumba,
Ubwo imyaka iragwira amatungo aba yose,
Agaturanyi bacu bagira ishyari ryinshi.
Tubaho mu butoya dutozwa gukunda.
Duhesha ababyeyi agaciro mu bandi.
Tububaha twembi jye n'uwo muhungu
Uhasanga dukunzwe agaciro gahwanye
Umuhungu arasiza ahashinga umuganda,
Imigambi iba yose ubwo ashima umukobwa.
Inzu yuzuye neza se ajyana ikibyindi
Amukwera inka nziza igishashi Kabondo
Nkareba ibyo ngibyo nti "azampa inka najye."
Mu bukumi nditonda mba umwari ubikwiye.
Ubwo Imana irabyumva umuhungu aba araje
Duhura mukunze mushimira iwacu
Umukambwe ati "naze ndabyemera najye."
Ntibyatinda iminsi ubwo inzoga ziranyobwa
Bavuze iby'inkwano umuranga ati "nta yo."
Umusaza arabyanga ati "nzamuha abandi."
Umuhungu arabamba ati "nzajya guhaha."
Wa mwana wa mama umugore aba aratwite!
Umuhungu nakunze aba avuye i Bugande!
Ishiringi yahashye azigura inka y'igaju
Ayitanga aho iwacu babona kuntanga
Musanga mukunze duhuza imigambi,
Turwanya ubutindi buranga burera,
Turembye aracika asubira mu mahanga.
Nsigara meze nabi ubutindi bunuma.
Ngapfira iyo ngiyo ab'iwacu barenzwe
Bateretse amapfizi bacaniye imbyeyi
Nkabwira abakunzi nti "nanzwe na data
Wahaye inka abandi jye akangira uw'iyo
Uwahashye ngo antunge akamwaka icyo ahashye
Agateza ubutindi aho atanze icyo abyaye
Ngacana Burundi n'icyitwa agatungo
Uwavukanye najye akazazirya zose
Ngapfira iyo ngiyo ngacibwa muvbyacu.
Icyo nshaka kukubaza mubyeyi wambyaye,
Ni ikintu wampoye ujya kunca mu bandi
Aho kumpa inka nanjye ukatwaka n'iyacu!
Ukagwiza iby'iwacu jye mponda umunono!"
Urwo mpfuye urwo ngurwo ndupfanye n'abandi
Uwapfuye urwo mpfuye ntarenganye Imana
Aho ahubwo ababyeyi muhibaze cyane.
| null |
Nacumuye iki, Data
| null | null |
227
|
Abakuru
|
Mu mataba i Nyamugari
umugabo yaragiye
ati, "yemwe bene urugo
nimuncanire indaro."
bati, "tuyicaniye abandi."
ati, "nkunda aho abandi baryamye."
bati, "urarara he mugabo?"
ati, "ndarara ku buriri."
bati, "ku buriri hari abana."
ati, "ndabaryamira neza."
bati, "urarara mu rugo iyo."
ati, "sindi inka mw'uru rugo."
bati, "urarara mu mfuruka."
ati, "sindi imfura mbi mw'uru rugo."
bati, "urarara mu kirambi."
ati, "sindi ingarama-kirambi."
bati, "urarara mu mukubo."
ati, "sindi musheru iwanyu."
bati, "urarara mu rutara."
ati, "sindi amasuka iwanyu
rwema ndarara ku buriri."
bati, "ku buriri hari abana."
ati, "ndabaryamira neza."
ati, "ndahengeka urubavu."
umugore aramusubiza
ati, "ubwo uryama ku buriri
umenye ntunkomere inkanda
ntukome n'ikirago."
ati, "iyo nkanda sinyikoma
n'ikirago singikoma."
Yageze ku buriri
amukora ku mukondo
umugore ntiyihinda
amukora ku bukobwa
umugore ntiyishanya
ahubwo ubutwenge arabuvuza
ati, "ni kose yewe Mbaraga we
ko ugarukanye imbabazi
ko bihinda nk'urubura
bigasuma nk'amashashi cyane
ziri mo ari zingahe?"
undi, "ati ni imbumburi yayo
nayihawe na Mungu
nayiteye umukobwa
mu nsi y'umukondo
urukundo rurahama
komera wumve mivumbi...
Umugore aramubwira
ati, "Muhimpundu ni uwawe
Nyirayabo ni uwawe
na Nkundumugenzi ni uwawe
na Rutanga rw'imfizi
ikibuze cyose ukijyane."
Umugabo aramubajije
ati, "mbe yewe mugore we
ko ugaba inka mu rugo umu
wagera ku bana ukarusha ho
umugabo wawe aba hehe?
Ati ejo yagiye i Bugande
tugize imana yahera yo
tukibyarira abandi...
| null |
Mu mataba i Nyamugari
| null | null |
228
|
Imivugo
|
Igeze i Kigali mu birori irabitegurirwa: Umwami n'Abatware bayikikiriza ku meza hamwe na Bwana Rezida.
Mugabo wo mu mbira z'i Buzungu
Wa rwitahira mu Bahinde,
Ingurube iryoha kurusha byose,
Iya rwinopforwa karindwi,
Nkunze intamati y'inyama itoshye,
Iya rwikundwaho n'Abazungu
Ahari mu nda igira sukari!
Abanyankweto yarabararuye;
Barayikunda byabashabije!
Abatanirije bayirya ubwoya:
Amagufwa yayo ntibayatanga,
Barayajundika iyo bagenda;
Amatama yabo ni aho aturuka.
Ije kuba icyaduka i Nyarugenge,
Abakuru bose barayishima.
Ijyanwa mu nzu bimara umwanya,
Ntiyanasohoka bimara umunsi;
Ibyuma by'inkota z'indayi,
Bihava byambaye umwisheke!
Abakozi baho ukwo nabarabutswe,
Umwura batobye wari mwinshi!
Ngo bucye ibirori birasakabaka,
Birasamaza biba urugera!
Abakuru bose ukwo nababonye,
Babyizihiza bari nk'abandi:
Umutima wabo ukaba ku kantu!
Isaha yegereje amashoka,
Ba Madamu batuma umuntu:
Aje arabarembuza baragenda,
Ayo mazu meza barayataha!
Barahonongera mu bibanda,
Ibyo bifafari barabifunga!
Nuko Rwitsibagura araza,
Acira ifudika ari ku muryango,
Uko yagatashye iryo juru ryabo
Arabukwa ameza aho adendeje:
Yumva yirukwa mu birenge,
Umutima usaba ubugwa-neza
Umuhogo wuzuramo urugwiro
Inzoka yo mu nda isamuza umwuka,
Igira ngo jorororo mu ibondo
Yumva ahongobotsemo ibintu,
Agira ubukirigitwa umunwa wose,
Azana udutwenge aramwenyura,
Abwira abandi ati: "Karabaye!"
Naho ubwo Rwampungu aratamba!
Abona isahanu ahingukiyeho,
Arayivumerera uko bisanzwe
Ajya kuyihobera baramubuza:
Barazigaziga ararorera!
Ahaguma akanya ariruhutsa!
Amatsiko amweguye arora ahandi:
Abona isahani ipfukuye neza,
Ifite urugara nk'urw'intango!
Umufa uyicagase arawureba,
Abona wahindutse urunyenyeri!
Asiga iye ya mbere aza awusanga!
Birasa ati: "Uba uroga Umwami!
Nta bwo ureba ko iyo sahani,
Ari iy'umuntu wo mu kizungu,
Wize kera kuba umusirimu?
Nta bwo wamenya kuyikaya
Ngo uyumvishe ko wayishegeshe
Yireke nyende jyewe ubizi
Wekudondoza iyo mihore!"
Uwo mu Bumbogo abita hirya,
Ati: "Reka nsizane ku rubanza,
None ntasirimutse nka we,
Iri tama njunditse rinigirije,
Ndora rihwanye na karavati
Ryampa icyicaro ku ngurube,
Simpatsimburwe n'abakweta!"
Ni bwo Umutware wa Nyantango
Yinjiye abakurikiye hafi:
Ayihamya ijisho rurumirana.
Ijwi rye arirangurura adatinya
Atera hejuru by'imvaho,
Ureke iryo bamwise ry'impuha;
Ati: "Ni yo nta shiti ni ingurube!
Ntisamaza mu gihagararo;
Nyamara uyorosoye ubwoya,
Itera ubwuzu bw'urukirigite,
Ukabona usagutswe n'ibineza;
Aho bayibyagiriye ku meza,
Ukajya ushyugumbwa kuyagaza!"
Abo b'inkwakuzi ngo bahoshe,
Abandi bose bizihira inzu:
Babagabira intebe zo ku meza!
Nta rugamba rubura intwari
Majoro arwicara ku mukondo,
Umwami ateka ijabiro ryarwo.
Ababegereye mu cyubahiro,
Babajya hirya, abandi hino
Barema uruhushya rw'isangane,
Mbona abasaza barimo Nturo,
Ujya abasemurira ku Muzungu,
Ari Rwubusisi nyiri Ubuliza,
Dore ko acanganye muri byombi:
Ni umusaza wazungahaye!
Majoro ati: "Abasaza uko mbirora,
Ntitubahatire guhumana!
Babahe akayoga mu biro byanjye
Tuhabasange isamunani!"
Mutara ati: "Untanze inama yabyo,
Nari ntegereje kubivuga!
Kugundira abanyamurava,
Ukabakoreshaho iby'umuvundo,
Biba umugayo ukomeye mu Rwanda!
Ubukuru bubatera guceceka,
Ngo wibwize ubupfura na we!
Ingurube bayinena bikabije,
Bakirinda kuyihunza,
Ari ugutinya amakuba kuri mwe!"
Uwo mu Bwishaza arora hirya
Yanga kwumva ukwo bamuhenda;
Agira Simoni na Rwubusisi,
Ati: "Sinkunda ko bampeza!
Mparaye irindi zina kuri ubu,
Iryo bampimbye Rukenyangurube;
Gukenya inkware narabizinutswe!"
Kamuzinzi akebuka Umwami,
Ati: "Abasaza mubahe amayoga,
Ni yo bakunda bari mu birori!
Nyamara ngusenge uri nyiri u Rwanda
Ungabire imyanya ya bane muri bo!"
Mutara ati: "Imyanya sinyitanga,
Kuko nshaka kuyikubira!
Bambe Umwami nta bwo agabura!"
Kamuzinzi agira ikimwaro;
Ngo akikure azinga icyanwa;
Akaraga azungije mu gahanga;
Ati: "Ni jye utegeka Ubugoyi bwose
Ushaka itabi ampe iye sahani!"
Majoro ati: "Nturo ga muhaguruke!
Babahe ibyicaro bibakwiye,
Na twe twigire mu byacu!"
Nturo ashaka ukwo yasubiza
Biramugora akebaguzwa arira!
Yari yabonye ibintu byiza
Ukwo byakuzuye amasahani!
Ubwuzu bwabyo bumurya mu nda,
Akanwa ke kuzuramo amazi,
Avuga mu muhogo hari ikiniga
Amaso azengamo amansonza.
Arangurura ijwi arahira Kigeli,
Ati: "Reka Bwana winkubirana!
Ndi umusaza nkaba mu byacu,
Nyamara nkigimba n'ibyanyu!
Sinabeshya imbere y'Umwami,
Sinaryarya abagabo ndi undi:
N'iby'ingurube ndabivuyanga!
Sinagenda wenda umfunge,
Cyangwa wigirire ukwo ushaka!"
Igihe ataragusha bamwumva,
Babona Rwabutogo araranganya,
Afurekana umunya mwinshi!
Bamushiganuje ukwo bigenze,
Ati: "Nahugiye ibyo kwumva Nturo,
Nsanga bantwaye isahani
Iriho imihore iteye ubwuzu:
Bayikururira kwa Rutsinga,
Bampa iye iriho intongo nkeya!"
Undi ati: "Urapfusha ubusa amagambo!
Nkozemo kabiri indiba iragaragara!
Isa n'iyiriwe imbere yanjye!"
Kalima ati: "Erega Karyabwite,
Amada yafodotse ni inkeke
Nta bwo ashobokera mu rugendo!
Ibyo bandembye nta kavuro,
Umenya ngo ntereye inyuma yanjye!
Wangerurira iyo sahani,
Wowe kuko imbavu zarenzwe!"
Undi aramusubiza ati: "Watuza!
None ntengase mu idoma,
Amatama yawe yo ko adahokwa?
Ahora agutengarana iyo ugenda,
N'urwo rwakanakana ruje!
Uranatubeshya si ukubyibuha:
Uhora ubijunditsemo amarenga!"
Rwaburindi, Rwabukamba,
Na Bisamaza nyiri Ubukamba,
Baza buhanya batinze
Ngo: "Mwatindiye iki bahungu?"
Bisarinkumi ahuta gusubiza
Abigira mu izina rya bose
Ngo: "Twahangariye izuba,
Ngo ridukamure ubuhage
Bw'ibyo twizaniyeho impamba!"
Rwabukamba ati: "Emwe si wowe!
Ko ubibabwiye se utabakinze,
None bagerura ibyacu,
Ngo aha twijuse iyo mu menyo?
Niba ari byo ntitwahoanye?
Rwaburindi azana igihama,
Amira umuhore atawukanje:
Ugeze mu muhogo haba impatanwa;
Asepfura cyane ajya iwa kajwija
Asamba asumira Rwubusisi,
Ibyo yamenyereye gufata inkingi
Iyo anizwe yicaye mu kirambi!
Akoma igipfunsi aho byatumbye
Ingoto irahokwa birururuka:
Ingurube ihoroba ityo ibutagarukwa
Igira ngo dumburi mu idoma!
Ariruhutsa asesa amarira,
Ati: "Yambabaza, yabigira ite,
Ndayiheraheje ni byo bizi!
Ubwo yegereye umutima wanjye
Ugiye kwicara hamwe mu nda!"
Na we Ntaganda arisihinga
Ati: "Ndabitirirwa kurya ingurube
Ushaka kurora ukwo babigenza,
Azane isahani ye mwigishe:
Turayicuranwa bya gitutsi,
Sinza kworeza ukwo bisanzwe!"
Rwamuningi ati: "Wirata!
Amaboko ajigita ingurube igahora
Ugira ngo uvovore imihore
Ndayagushumbije urabiruzi!
Sinahoze nigisha amashuri
Nkanswe ibyangize Kalisimbi?"
Ubwo Fransisko Nzaramba,
Abona isahani y'icyiyuhize
Iriho ibitongo by'uruvuteri
Afata mu maso abiroha mu nda
Amagufwa n'umufa byorerera ko
Nta ndamyi yasigaye bishiraho!
Nuko Nyangezi arababwira,
Ati: "Simbasha kuroha nka mwe!
Mbona mucuriranya ubudatuza
Nkumva nshengurwa n'intimba
Nzira gusazira mu bututsi:
Umuhogo wanjye ugira inda ntoya!
Icyanjye mwampa uruhushya mwese,
Nk'utwo nsaguye nkatujyana,
Nkazitondera ku kiraro,
Nkifatishiriza ibigori!
Erega na mwe muri abana!
Nta we uryoherwa aroha bwangu!
Iyo ndi jyenyine nditonda:
Bampa ingurube nkagira ubwuzu
Imbabazi inteye zikaba inyanja,
Ziruta iza nyina wayibyaye:
Na mwe mwumvire aho bahungu!"
Biniga abangikana na Mbaraga,
Barushanwa bunguri biratinda:
Umwe amira intongo akeba umuhore,
Undi aroha mu nda ukwo byakaje
Umwe abira ibyuya by'uwo murimo
Undi amaze kwagirizwa n'impumu!
Rwiyamirira ngo abigane,
Aranigwa cyane amarira araza!
Ubwo arayura yaba imbere ye,
Ubusa ahasumiye buramubisa,
Afata ikirere akanura amaso:
Agumya gusamba iramwesura,
Agugura ku ngiga y'umuhore!
Na we Gitefano ngo amurebe
Aratangira arirahira,
Ati: "Ko wabaye mu Bafureri,
Icyo gihe cyose wize ibihe?
Nahoze ngirango uzanyigisha,
Naho uracyanigwa n'Abatutsi?"
Bideri ati: "Wirenganya umwana,
Ibyokurya ingurube aracyabyiga!
Umaze kurunduka ntakanja:
Ahirika bunguri nka Kalisa
Cyangwa akarora Kanyangira,
Ukwo amira avuruganya iyo mihore."
Na we Kalisa ati: "Urabashunga!
Ujya kuba intyoza bigira interuro;
Aba yarabanje kuba mu Rweya,
Cyangwa data se ahegereye,
Nk'ukwo na we wahoze iwacu!
Akaba nyamunsi iyo mu mparage,
Akamira isatura n'amasirabo,
Amafumberi ntayanene!
Yaba atumiriwe nk'ibi birori
Akaroha ingurube nk'ukwo undeba
Akarusha isirimu kuhaba ingenzi!"
Kanyangira yanga guhigwa,
Ati: "Aho Kalisa ntiwirata?
Izo washyikiriye ukazigiraho,
Si imiranga ngusagurira,
Jyewe utuye hirya yawe?
Ntiwumvise n'ukwo andatwa,
Agira ngo mvuruganya iyo mihore?
Dore ngutsinze impaka bareba,
N'ejo utanyuburaho imanza!"
Nuko akwegurira isahani,
Inyama z'ingurube arazagiriza:
Zipfa urufaya rw'itatabya,
Umuhogo ucuragira ubudatuza,
Usohoza iza mbere muri barohwa
Ugaruka kwenda izo ahirikayo,
Awugira rwajya, awugira rwaza:
Abakiza bose ngo: "Uramutsinze,
Uri umuhanga wo kumiraza!"
Na we Simoni wo mu Mirenge
Ategateganya ibyo yahawe;
Agira n'ubwuzu we aravumera!
Ukwo agira imbabazi akora isahanii:
Arigata ku ntoki hato na haho!
Abwira Umwami ati: "Icyo ntegereje
Urampe umbwiriza ukwo bigenda!
Dore Mikayire wo mu Busanza,
Yize cyane mu Bafureri!
Arabirika imihore adahwema
Yanigwa akungirikanyaho ibindi,
Akaroha mu nda iyo bikagenda
Nguwo umwalimu nkwisabiye:
Ndumva nshaka kumwigana!"
Ndora na Fundi wo mu Rusenyi,
Iyo nyoni ishaje ikiri ishashi
Izina yaryiswe ko riba umuntu
Ahaga utubondo asa n'agapira!
Na we Karoli ari we Rubayiza,
Ahabura icyicaro yatinze;
Asaba guhabwa intongo hose:
Umwe akamuvungurira nk'akantu,
Ingurube isabika udutoki twose!
Ahawe isabune yo kuyikaraba
Ahinda uyizanye n'amazi;
Ati: "Inzira yose ndi buzirigate
Kuko naje nta gahamba!"
Rutamu abwira uwo mu Buhanga,
Ati: "Usabe imbari z'iyo ngurube
Ufate neza ndi bukubwire!
Amazi ashyushye uri ku kiraro,
Bambe ndahoze uri bubirebe."
Gashugi asubiza abiseka cyane,
Ati: "Ibyo anyigisha yibagirwa ukwe:
Ni jye wabanje kubimutoza!
None wibutse ubwo buhanga,
Umutsima w'ayo mazi se uri he?"
Nuko Rwubusisi abirebye,
Yata inzasaya zirakunda
Inyama ayidonda mu maraka hirya,
Umuhogo uhorahoje biracweza!
Bati: "Erega urabikorana ubuhanga!"
Ati: "Ni cyo cyatumye ndondereza!
Mbanza intongo ipfa nkaritsirika,
Igihe ngiteganya iz'imihore!
Bose bamara kurya ibyabo,
Nkabanokeshwa nkayikuza!"
Amiragura nka gatanu Kamali
Aheta umushyishyito nyamunini
Yari yabikiye kwikuza!
Ukwo yakawiroshye mu nkanka,
Isibo y'ingurube ikina mu muhogo!
Urwano narugiriye amakenga,
Ngo biratengukana bijyane,
Inzira yabaye agahombane!
Na we Mukarage arigata ibyuma
Ahinira ku nkokora amashati;
Inzara z'ingurube akazumutsa,
Yanga kuzipfusha akamama;
Aye masahani aranayakomba!
Sinzi uwamubajije aho atwara,
Gasinya asubiza by'ubuvugishwe,
Abihusha cyane abica iruhande!
Ati: "Urashe icyitso ubivuze imvaho!
Iryoshye ukwayo ntumubeshye!"
Ryumugabe abwira Kaberuka,
Ati: "Ukwo iyi ngurube ifite ikinove
Nayitangira mu gitondo
Bukagoroba maze uruhande!"
Undi ati: "Ndaguhebye uri akanyanda!
Jye nayanzika mu museso,
Nko mu mashoka inkono nkayeza!"
Muregancuro abwira Katabarwa, (
Ati: "Ifite aho yandutiye ibitari yo!
Uyimaze, itera umunwa uburyohe,
Ibyo ukabigendera bigatinda!"
Undi ati: "Nagirango ntiwabibonye,
Cyane cyane iyo ugize Imana
Mu rugo bose bakayinena,
Ukayibumbaho uri rukumbi!"
Na we Kanobana ubwo arashega,
Agira Munyaneza w'i Buyaga:
Ati: "Enda dukomeze turohe mu nda:
Dore Muganga ari butuvure!"
Undi ati: "Muganga uyu w'Umuzungu
Yandusha ubuhanga bw'ibindi,
Naho ureke ubw'ivutu rinyarwanda!
Aho nacumbitse namenyereje
Naratatishije sinahubutse:
Ibigega byaho ni bitatu bishya,
Imisoto nayimenyereye kera!"
Na we Ruhorahoza ngo ayihage,
Inda ye imusagukira mu menyo
Agira Butare uyu Godifiridi,
Ati: "Iyi ko ari uburiza turoyeho,
Izo mu ishyamba birutanwa bite?"
Undi ati: "Iy'ishyamba ibuzemo itoto
Igira n'umwuka nk'uw'impongo!
Imibi yakwaganya wahaze,
Ukabona utuze urushyambashyamba!"
Undi ati: "Enda kora aha ubivuze neza
Iyi yanjyanye agatima kose!"
Na we Fideli wo mu Bunyambo,
Ahaza abangamiwe mu maso,
Ari iby'Umuhima ukunda injome,
Akanga kwica inka ze amabere!
Umwami ati: "Dore uwo Munyambo
Unennye ingurube, tugize imana!
Amata ari hehe akayagotomera?"
Ibyo abibabwira yica ijisho!
Injome bayitumiza uwo mwanya,
Umufa w'ingurube bawucuriramo!
Ngo bamuhereze ntiyareba:
Akubita ku munwa rurumirana,
Twumva abirohana inkubiri,
Bivuga gorogoro mu nkanka!
Biba urusumo umuhogo wose,
Acurira hasi iyo mu kizenga!
Ati: "Amata y'ino aruta ay'iwacu!
Muranywe nk'aya aho kurya ingurube
Mwabikomeza mwahumana!"
Giti mu jisho agenda arata,
Inka zahumujwe amata nk'ayo!"
Rwigemera ashize inkubiri,
Akora umukandara aradohora,
Agatebe aragashikamira ukwo ari,
Ati: "Uwabwira Majoro ijambo!
Wenda atware inka atsotsobe,
Agabure "Indyohesha-birayi!"
| null |
Indyoheshabirayi - Umuvugo 7
| null | null |
229
|
Ibyivugo
|
Ndi akamarimari ndi akamaramasenge
ndi inyana y'ubugondo icumbagira itarwaye.
| null |
Akamarimari
| null | null |
230
|
Imigani
|
Kera habayeho umugabo ahagurukana n'umwana we barongoye indogobe yabo bajya kuyigurisha. Mu nzira bagenda, baca ku bakobwa bavomaga, babaha urw'amenyo, bati, "mbega bano bagabo, indogobe ibari imbere iridegembya, banze kuyijyaho ngo ibaheke!" Nyamugabo abyumvise, agira umuhungu arayimwuriza iramuheka. Bisunitse, baca ku bakambwe bicaye ku nzira. Umukambwe umwe aravuga ati, "dore iryavuzwe riratashye, nta musore ucyubaha umukambwe! Reka nawe umusore yihekewe n'indogobe, naho ingirwa se arahata inzira ibirenge."
Nyamugabo aritaye mu gutwi umwana ayimuhubuzaho, ayicaraho, barabushogoshera. Nyuma bongera guhura n'abandi bantu, baramubwira bati, "shyuuu...! Cyo mubyeyi gito! Usiga umwana wawe kandi uruzi ananiwe asigaye agenza inyuma y'ibirenge, atabasha gutera intambwe nk'indogobe yawe?" Nyamugabo ntiyumvise atyo, yuriza umuhungu we, amwicaza inyuma ye ku ndogobe. Bagiye gusingira umusozi baganagaho, bahura n'umuntu arababaza ati, "ese iyo ndogobe ni iyanyu?" Bati, "ni iyacu." Na we ati, "jye nagira ngo ni inyibano! Irapfuye rero ntigishobora kubaheka mwembi. Hasigaye aho kuyiheka ari mwe!"
Nyamugabo ati, "reka tugerageze." Bayiboha amaboko n'amaguru, bayita ku maboko baraheka. Ngo bagere ku mugezi, abo bahasanze inkwenene bayivaho, barakokereza babaseka. Indogobe uko yakumvise urusaku, ishya ubwoba irashya imigeri, ihubuka mu maboko, no mu mugezi ngo, "dumbuli!" Imira nkeri, irahwera.
Nyamugabo n'umuhungu we basubira imuhira bimyiza imoso, bagenda babwirana bati, "twishinze ibyo abantu bagumya kutubwira, none dore itungo ryacu rirabizize. Twabaye ba bwengebuke!"
| null |
Bwenge buke
| null | null |
231
|
Imigani, Abana
|
Injangwe yagiye gufata inkoko, ifatwa n'umutego uyica umurizo Ihura n'izindi zigenda ziyiseka. Iza guhagarara irazibwira iti, "mfite ijambo rimwe mbabwira."
Izindi ziti, "tuguteze amatwi." Na yo iti, "imirizo yacu iraturushya rwose. Kandi n'iyo dushatse kwihisha mu mwobo ntitume twihisha rwose ngo turangiliremo.
Twagenda kandi tukayikurura inyuma yacu cyangwa tukayishinga; ntabwo dushobora kuyihisha ngo idukundire. Ndetse n'iyo dushatse gufata imbeba, turayizunguza, zikatwumva zigahunga.
Ikindi kandi mutayobewe, ni uko dukunda gufatwa n'umutego ku murizo. Jyewe rero, nanze ko wazongera kundushya ukundi ndawuca.
Ni cyo gituma mbagira inama yo kuyica mwese."
Zisekera icyarimwe biratinda. Inkuru muri zo irayibaza iti, "muri twe hari uwakuganyiye ko imirizo yacu iturushya? Igituma utubwira utyo, ahari ni uko wawucitse. Ahubwo urashaka ko natwe tumera nka we, ngo we kubura umurizo wenyine. Igendere twakumenye."
Ngo yumve ayo magambo, ihita yirukanka yikura ityo mu isoni.
| null |
Ijangwe yacitse umurizo
| null | null |
233
|
Imivugo
|
Ibisingizo by'iyo Ngurube isuzuguza ibiribwa bindi.
Ingurube ivura inkono kubiha,
Ikagira ubwenge bwo mu bitekwa,
Iya rwiganza mu Misiyoni,
1000 Ncyuye indatwa yo mu bibagwa,
Ize mu rusange rw'abadutwara,
Ikunde iratwe muri rubanda!
Ivane intama mu isafuriya
Ikure isake ku isahani,
1005 Ineshe n'inka yo mu batetsi.
Amahene yose ave mu bikari,
Ikube ibyo bihugu ibe icyigenge,
Ivangwe n'imiteko y'imyaka.
Iyihe kuryohera Abanyarwanda.
1010 Ni rutsirika bubihe
Ikabutsura ikabutsinda,
Ikabutsemba ikabubumba!
Ni rubumba batetsi
Rwikunda ku mbehe,
1015 Rwiganza ku myunyu
Rwigenga mu bikari,
Ruhatunga burundu,
Rwikebera iyo fasi,
Ikayitunga nk'Umwami,
1020 Ikahabumba itavuguruzwa!
Ni ruhonjoka gitware,
Rwizihirwa n'ibondo,
Ni impogazi rubunga
Ya rutengerana ngingo
1025 Imvuruga-bisogororo
Ya rusaga sorori;
Ni inyumba rwabunga
Ya ruvonyeza-bijumba!
Ni ruteturura abagore b'impumbu,
1030 Rutuburira abibutse gucunda,
Ruhimbaza abakikije ameza,
Rusohoka ku isafuriya isaha isohoye
Rutavugisha impuha abo yaryoheye mbere,
Rutetereza abiratana inyama zindi,
1035 Rusendereza amasahani ukabikunda,
Rukorerwaho imisango y'isabukuru,
Rutumirirwa Abazungu iyo bava,
Rutera icyunzwe cy'uburyohe.
Rwinopforwa n'abahinyura ibindi,
1040 Rubahaga umubyimba ukaguka,
Rubatera umudigi nk'uwa nyamaturi
Ubwo yaturutiye iz'amashyamba,
Ikaba inaturuka kure h'ishyanga,
Ndariyibanje izina ry'ingurube
1045 Izajye iratirwa aho yabazwe:
Yitwa "Indyohesha-birayi!"
| null |
Indyoheshabirayi - Umuvugo 8
| null | null |
234
|
Imigani, Abana
|
Umuhinzi w'umukungu agiye gupfa, yahamagaye abana be abashyira ahiherereye, kuko yari afite ibanga rikomeye yashakaga kubabwira.
Ati, "bana banjye, mbaraze imirima yanjye ariko muramenye ntimuzayigurishe kuko yihishemo ubukungu bwinshi. Cyokora sinzi uruhande buherereyemo.
Muzakwikire amasuka, muyirime, muyitabire, muyiteremo imyaka yose, muzagera kuri ubwo bukungu."
Uwo mubyeyi amaze gusaza, abahungu be bafata amasuka maze si uguhinga, isambu yose barayitaganyura bibwira ko bazasangamo izahabu cyangwa amafaranga menshi.
Ahobabuze bwa bukungu bakahatera imyaka cyangwa se ibiti birimo ibyera imbuto ziribwa. Iyo mirima bayihinze neza, bayihingana umwete; maze si ukwera!
Basarura imyaka, bahunika ibigega birasaguka, bubaka n'ibindi; barakira karahava. Nibwo bwa bukungu se yari yarababwiye.
Natwe duhagurukire gukora, dukoresha amaboko yacu.
Umurimo niwo soko y'ubukire kandi iyo ukoze neza utera ibyishimo.
| null |
Umuhinzi n'abana be
| null | null |
235
|
Imivugo
|
Nzira Y'Ibyeza Horana Ijambo
Imbaduko Umpunda Ndayibatura
Bamenye Ubwawe Ko Uri Rukundo
Nje Nkucuranga Ncinya Akadiho
Nje Nduririmba Ngo Ndubature
Namenye Urukundo Rwanyu
U Rwanda Nduha Ibirenge
Imana Nyiha Amashimwe
U Rwanda Nduhoza Intambwe
Mbwira Inshuti N'abavandimwe
Ngo Twese Tubabe Hafi
Dushoza Imbyino Ibakwiye
Muzahorane Ibibondo
Mubitoze Gusenga
Byose Biva Mu Gusenga
Mukundane Mujye Inama
Mwanyuze Muri Byinshi
Ibibagera Amajanja
Byijandika Mu Rukundo Rwanyu
Amagambo Avuza Ubuhuha
Baje Ari Ndabatanya
Badashaka Ko Murushinga
Ngo Babicire Uwo Mushinga
Ubukwe Bupfe Bacurange
Babibagize Urukundo
Rucike Rucwekere Cwe Cwe!
Nyamara Ntibamenye Y'uko
Iyavuze Itivuguruza
Naho Bahinda Nk'indege
Cyangwa Bagakubita Nk'inkuba
Ntibavuguruza Iryayo
None Umunsi Ni Uyu!
Ibahuje Bareba
Bamenye Ko Imana Yanyu
Ari Inyembaraga
Ntawuvuma Uwo Itavumye
Naho Babavuma
Bamera Nka Baraki
Bakabahesha Umugisha
Mukundane Mujye Inama
Gukundana Ntibigoye
Bigora Abatazi Imana
Biyambaza Nyabingi
Nk'aho Igira Urukundo
Imana Ni Yo Rukundo
Abapfumu Ni Umwanda
Kirimbuzi Ya Burundu
Irimbura Abayisanga
Bahongerwa Iby'urukundo
Urwo Si Urukundo
Bubura Ingeso Bombi
Intonganya Buri Munsi
Batana Mu Kwa Buki
Kuko Batazi Imana
Ntibayibajije Ibyabo
Nyamara Umugore Mwiza
Umuhabwa N'uwiteka
Mukundane Mujye Inama
Mutandukane N'abandi
Bamwe Batazi Imana
Muzahorane Urukundo
Musangize Na Rubanda
Abatagira Urukundo
Mubatoze Gukunda
Mwubahane Bitinde
Mwirukane Ubutindi
Mwitetere Bikwiye
Mwikomeze Ku Umwami
Yesu Ashobora Byose
Ntacyo Muzamuburana
Azabaheta N'ibindi
Mukundane Mujye Inama
Yesu Yarabashimye
Urukundo Ararubahunda
U Rwanda Rurabakunda
Ababyeyi Barabakunda
Urungano Ni Yo Ntero
Nanjye Ga Ndabakunda
Mbazaniye Urukundo
Nzahora Ndubahunda
Mwibyinire Iyo Njyana
Mwinikize Urukundo
Mwibagirwe Agahinda
Mwitetere Bitinde
Mubyare Hungu Na Kobwa
Mukundane Mujye Inama
Mbahaye Inzitirabanzi
Maze Uruvugo Niruza
Rubanda Rufite Ubumara
Nk'inzoka Y'inshira Cyangwa
Inshana Muhuriye Mu Nshinge
Bagamije Kubatanya
Muzigiremo Munume
Mubime Amatwi Musenge
Yesu Ubwe Azabatsinda
Bazafatwa Nka Satani
Bamenye Imana Yanyu
Bahereko Babakunde
Mukundane Mujye Inama
Ntimuzabura Abanzi
Bazatumaho N'abandi
Baze Ari Ndarusenya
Muzakomeze Musenge
Musenye Uruvugo Rwabo
Mukunde Abatabakunda
Na Yesu Arabibatoza
Imbeho Nibataha
Muzifubike Urukundo
Mukundane Mujye Inama
Mukundane Mujye Inama
Mwime Amatwi Rubanda
Bazanywe N'amagambo
Muzambare Mugwe Neza
Muhuze Amaboko Yanyu
Murebane Ako Mu Jisho
Nihagira Ikibajisha
Muzatumire Uwo Mwami
Azaza Ntajya Atinda
Azabikemura Bwangu
Mukundane Mujye Inama
Muzabona Ibibagora
Bishaka No Kubatanya
Urugo Ni Ko Bigenda
Ibibi N'ibyiza Ni Uruvange
Muzambarire Kunesha
Mushoze Imihigo Mwebi
Maze Muhuze Imigambi
Mushinge Imishinga Mujye Mbere
Mushishikarire Gushima
Mutange N'icya Cumi Ku Mana
Mukundane Mujye Inama
Mukundane Akaramata
Mubyaye Cyangwa Byanze
Mukize Cyangwa Mukennye
Muzicare Mujye Inama
Erega Urugo Ni Mwembi
Kandi Umwe Arya Bihora
Umugore Ni Mutimawurugo
Umugabo Ni Myugariro
Abandi Ni Inyogera
Ndetse N' Abajyanama
Bahera Kuko Mubanye
Mukundane Mujye Inama
Umuntu Ni Umuntu
Yakosa Turi Mu Isi
Kandi Ntazibana
Zidakomanya Amahembe
Ariko Muziyunge
Maze Musabane Imbabazi
Musubirane Bwangu
Mutihaye Rubanda
Mubwizanye Ukuri Kose
Urugo Si Biracitse
Kandi Si N'amacenga
Acumbika Acumbeka
Ngo Akunde Abacemo Icyanzu
Ahubwo Urugo Ni Mwembi
Mwambaye Uwo Muneza
Muhuje Umunezero
Mwibutse Mufiyansanya
Simvuze Iby'urugwiro
Cyangwa Se Iby'agatwenge
Kabereye Ababasuura
Muzabasekere Rwose
Mubereke Iby'urugwiro
Bazaza N'ejo Baaze
Kuko Mufite Urugwiro
Murarwubake Cyane
Mukundane Mujye Inama
Urugo Si Imitungo
Simvuze Ko Idakwiye
Ariko Ibaye Nta Rukundo
Yarutwa N'akaruri
Kuzuyemo Urukundo
Kuko Hari Abatunze
Bubatse N'amataje
Barara Ukubiri Rwose
Bifitiye Ifaranga
Barabuze Urukundo
Nta Mahoro Aharangwa
Birirwa Mu Nkiko
Bisabira Ubutane
Ese Ibyo Mwabishima?
Kwigirira Ifaranga
Mukiheta N'amasambu
N'utumodoka Twinshi
Ariko Nta Rukundo?
Muzatunge Ibikwiye
Mwibuke N'abashonji
Yesu Azabahemba
Mwikomeze Ku Mwami
Mukundane Mujye Inama
Nta Kiryoha Nk'urugo Rwiza
Ni Urubuto Ruryoshye
Ni Ijuru Riteguza
Ni Amahoro Adateka
Ni Ubuto Budasaza
Bukumburana Ubutitsa
Waba Ugannye Mu Cyanzu
Akumva Ni Nk' I Mahanga
Kandi Ariyo Ukigenda
Akumva Yatumayo Akajwi
Ati "Mbe Mukunzi Uruta Amakombe"
Gikundiro Mpora Ndata
Ndangamirwa Mu Rwacu
Shenge Garuka Bwangu
Shema Nkesha Byinshi
Mbe Mugisha Nashimye
Nshima Ko Utanshiha
Shenge Ukantetesha
Ishavu Ntirimbashe
Umuhire Ntazahaga
Ihirwe Ry'iyaguhanze
Hahirwa Njye Waguhawe
Nkumva Nta Muvundo
Mvuye Mu Mavunane
Nta Mvune Z'uruvange
Kandi Ari Wowe Mvano
Tebuka Ntagira Irungu
Urwo Ni Rwo Rukundo
Na Yesu Yararushimye
Ashima Ko Muba Umwe
Ntimwivutse Ayo Mahirwe
Muhoze Amata Ku Ruhimbi
Muzirikane Urukundo
Mwemeranyije Mwembi
Muzabane Akaramata
Urubuga Ni Urwanyu
Mukundane Mujye Inama!
| null |
Mukundane Mujye Inama, Rukundo Mbuto Itarumba
| null | null |
236
|
Imivugo
|
Mahero arasohoka
Asa n'ubuze ijambo.
Akomeza imbere ye ajya ku irembo.
Akebuka hepfo abona urutoke,
Ubwo arakeberanya mu gikali,
Abona imizinga ivuza ubuhuha.
Ntiyahagarara ngo zitamwumva
Zikamucengeza mo uruboli.
Akebura intambwe ajya mu ikawa.
Ubwo agasusuruko karababiliye,
Ndetse akazuba karamukubise,
Agumya kubunga agana agacucu.
Muli iyo kawa y'isaso nyinshi
Hakaba mo igiti gikuze neza,
Cyarakabije kilizihirwa,
Ururabo ruragwa hajya ibitumbwe,
Bijya guhisha ntibyasigana
Maze uwo mwana akibona bwangu,
Yika bugufi ahina umugongo
Agishyika mu nsi ahamara umwanya
Amaso yombi arayagihanga,
Umutima utekereza ibyo hilya.
Ibyo namubwiye bigumya kuza
Si ibihingwa si amatungo.
Ubwo aliko akumva atameze neza,
Imitima igakomeza kujya inama;
Ibyo guta iwabo ngo ajye Bugande
Yali yabyirukanye agisohoka,
Maze kumwumvisha igikwiye.
Icyamuvunaga ubwo ni ukuntu
Aza kumbwira uko yigaruye.
Ava mu ikawa alinanura.
Acuma gatoya ananirwa igenda,
Arahagarara aratekereza,
Akazinga umunya agashima mu mutwe.
Ngo byende ho akanya
Ati: ndi imbwa bikabije.
Arakabuza ati: ngiye
Kubwira uwambyaye
Ko kwigira icyohe
Bikwiye undi utali jye.
Ngo ngane ku irembo
Duhura mva mu rugo.
Dukubitanye amaso
Aratinya arahumbya.
Aho yavuze ikintu
Yashakaga ko menya
Ajya kwicara mu nzu.
Jye nkomeza urugendo.
Najyaga mu gacyamu
Kugira ngo nduhuke
Agahinda yanteye,
Nganira n'abantu
Batazi ibyo tulimo.
Aho yagumye mu nzu
Ngo ahamane n'abandi,
Akeberanya mu cyanzu
Yihina mu gikali.
Ahakura agatebo,
Ajya muli ya kawa
Arasoroma aragwiza,
Agatebo arakanaga.
Ngo ngaruke nje kurora
Uko byaje kugenda,
Duhulira mu rugo
Ahatura iyo kawa.
Mbibonye ndashoberwa
Nti: yumviye rwose,
Agatima karagarutse
Aragira ngo anyurure.
Ngo mbure icyo mubwira
Kugira ngo mushime,
Mpamagara abatoya.
Nti: ntabwo mureba
Undi mwana uko agenza!
Mulicaye mu nzu,
Aravunika mumurora,
Arakora mukalyama,
Agatura uwe mulimo
Umugono muwuhuruza!
Nyina, we yali mu nzu
Uko yakigunze
Agahinda kamwishe.
Arasohoka arareba
Ati: mbese iyi kawa
Yo iturutse ahagana he?
Ubwo yibazaga abizi,
Akagira ngo abone ubulyo
Bwo kogeza umwana
Watwumviye bwangu.
Mubwirana ubwira
Nti: ngaho muhembe
Uyu mulimo ni munini.
Ubwo twihina mu nzu
Duterura akabindi
Dushyira mu kirambi.
Nti: ngaho Mahero
Cyo ngwino uyibanze
Ni wowe tuyikesha.
Ati: ndanze kubanza
Abakuru bakili aho.
Nti: nta cyo bitwaye
Iyo ali bo bakubwiye.
Ayisoma yitonze
Numva yiruhutsa.
Igishyika kiratuza
Amagambo arakunda
Tunywa tuganira.
Kuva kandi uwo munsi
Mahero aba umwana
Uyu wumvira rwose
Wakorora ati: ndaje.
Ntibyashyize kera,
Musabira umukobwa
Barwubaka neza
Babyaranye kabili.
Imibanire yabo,
Rubanda babizi
Babita mahwane.
Iyo agana mu mahanga
Aba ali imbwa mu zindi
Aho kwicara nk'ubu
Ngo aturane neza
N'abatumye abyiruka.
| null |
Ibyiruka rya Maheru 3
| null | null |
237
|
Abakuru
|
Babona zireresa amabya bakagira ngo zimya zose.
Barihima ba Mujyanama yasanze bamwendera umugore yica imboro.
Gishira ibyara ntigishira amazi.
Ibuguma y'umushino imira imikangara itanu.
Ifuni y'imboro iruta umujyojyo w'igituba.
Ijambo ribi rivana imboro mu gituba
Imbeba yakubise amabya ku ishyiga iti ntacyo bitwaye hazashibuka andi.
Imboro mbi ni idafite ifaranga.
Imboro mbi ni itabyara.
Imboro nyamuniga iruta imboro rurizo.
Imishishi y'imishino ntishira inogonora.
Inyamibwa y'imboro ni ishyutwe.
Inzigo y'imboro ihozwa indi.
Iyo agashungo gashize, agashino kayora ivu.
Iyo nyokobukwe akunze ukurura ihururu.
Iyo urugo rwarazwe imishino, umwana w'umukobwa avukana itanu.
Nta gufwa ry'umusundi rirenzwa urugo.
Nta mboro mbi yambaye ifaranga.
Nta muteja w'imboro.
Nta mwinjira ugira ijambo.
Nta nkumi yigaya ikibero (itako, ubuto), n'irwaye igisebe ica inzaratsi.
Ntawanga umuruho ashyukwa.
Ntawe ubura ishyano ashyukwa
Nyirambigirambizi yiciye ururasago ku gituba rwanga kuva ati: turaturanye n'ejo nzongera.
So aguha umugore ntamukwendera.
Tega amatini ngo urabona amatuba
Kabutindi itera umugore kwikuruza.
Kamenyero yenze nyina.
Kitirirwa umwana kagatera nyina ibondo.
Kwa nyokorome uherekwa na nyoko.
Mujinya wa Nyamwijinya yasanze umugore we yasambanye aragaca
Ubugore si amabere n'ihene irayagira.
Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongorera ntiwumve.
Ubusabusa bw'umusundi buvura imboro umusonga.
Ubushiki ni uburibwa.
Ubwiza bw'umukobwa ntibwamubujije kuruha.
Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n'abakwe.
Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
Ubugore si amabere n'ihene irayagira.
Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongorera ntiwumve.
Ubusabusa bw'umusundi buvura imboro umusonga.
Ubushiki ni uburibwa.
Ubwiza bw'umukobwa ntibwamubujije kuruha.
Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n'abakwe.
Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
Ufinura itari iye ageza ku mukondo.
Ugucumise ingufi ntaba akwimye indende
Ugusuriye ntumusurire akwita ikibura nnyo.
Uhenera umukunzi ntamuhisha innyo
Uko umugabo aguye si ko amabya ameneka.
Ukora icyo azi yendwa ahetse
Ukurushije umugore akurusha urugo.
Umubyeyi gito aremaza umwana igituba.
Umugore bamukubitiye gusambana ati: nasekwa nutarakimeze.
Umugore mwiza asegura inkokora inkoko zikarinda zibika.
Umugore ntajya kurarika, iyo araritse abuza n'uwari kuza.
Umugore yaryamanye n'ikiremba ati nambariye ubusa
Umuhungu w'icyiremba yarongoye umukobwa urwaye intinyi ati unyorosoye nabyukaga.
| null |
Kirazira nyandagazi
| null | null |
238
|
Imivugo
|
Ingurumbanya byahamye
Ya Rwihatamurimo,
Ndi isibo y'abacuruzi,
Simbangamira abategetsi!
Banteje inka zabuze umusoro,
Bampamagaye mu iteraniro,
Mu kwikora njyana umufuka!
Nywubanye umuhanga mu isoko;
Nibandangaza aho riremye,
Nywuhunitsemo ukomeye
Nywukundira kutayata!
Wumvise uko nunguka,
Uhinduka umugusiro!
Ni uwamenyereye kutangizwa,
Utoza imari kugwira!
Abumvise inka naguze,
Bati "Rugomwa yabaye umugaga,
Nta mugobe ukimurenga ataguze!"
| null |
Ubucuruzi bwa Nshokeyinka 1
| null | null |
239
|
Inka
|
Ruti basingiza kudatinya
Intwari ziheta iminega y'indekwe
Rwa ndirima ya Rukemampunzi
Ingeri ibanza ku mpuruza
Ibanguye rukikampiri
Icumu ryesa impingane;
Yarikuye mu y'i Mpushi
Barikebye impundaza
Rigahorana impambara.
Reka mpabuka iritoneshe:
Iyo irikuye mu gitugu
Ntiritera hasi
Ihora iryuhira umutuku
Inka itemba ku rubango
Ni irya Rubuzakuniha
Rigakatirana imberera
Ikarikunda mu mbaraga
Rijya kwanika imirambo;
Ryabimbuye isahaha
Zigisobanura indekwe;
Yarimenyereje amaraso
Ntirimenya gusiba inzigo;
Ikaritwara izira ubwoba :
Yaritunguje abarasi
Baririmbye inkuku isumba
Icyo gisigara bagiheramo
Urugo rwabo irarusakiza;
Usohotse kumena urukubo
Akaba Ndekezi barabonana:
Icumu ry'indemarugamba
Iryuhira rihaze indekwe
Rimuheramo n'umuhunda:
Arariheka mu mugongo.
Abura uwamuhumuriza,
Abura uhamagara i Kabare;
Mwene Karuranga
Abona ababo b'i Gacuba
Ati, "muramenye gucabuka
Mudashirira ku macumu
Ngiye guca iy'Irango
Njye kubaza Munyuzangabo
Abaragiye inkuku iyo bajya!
Inkuba nsize mu z'i Murambi
Ntimenya gusongerwa
Ni iy'Imesarubango:
Ubwo izisumbya inkubiri
Nirengagije inkoni
Ngo ejo Nkubito itampotora;
None uw'Impayamaguru
Ambwiye uwo ifashe mpiri
Mu mpinga ya Ntunga
Ntinya guca iy'i Ndera
Ngo Ingeri y'Indengamimaro
Itangarika mu nduru!"
Ntizi kwica indagano
Iberwa no gucura inkumbi
Inkuba zose ikazitegeka;
Ntimenya gusiga inkomeri
Ibana ishya ku nkiko
Na yo yitwa Inkebabugingo.
| null |
Inka y'inyanja
| null | null |
240
|
Ibyivugo
|
Ndi Rukamatamushogoro rwa Ntamushobora iyo iwacu bataseye sinseka.
| null |
Inkazi
| null | null |
241
|
Imivugo
|
Ingurube ikangaranya abashumba bo mu Muhozi
Intamati izimba ibinyamahembe,
Dore rukangaranya-bijumba.
Ndagiye inyumba y'ijosi rinini,
Iya rufuhira mu bishamba.
Ikaruta intama zo mu bakungu
Ikaruta n'inka zo mu Batutsi,
Ibyo nta n'umwe ukibyijana.
Ikarusha inyambo kuba urujuju,
No ku bicebute ikazibumba:
Aho ziba zamuje mu mahembe,
Izirusha umwijima wayisabye,
Umunsi itera abo mu Muhozi,
Ikona imirima bukigoroba,
Yaje igambiriye ibijumba
Ijya mu mirenzo irahayogoza,
Ihorobya izuru iba igisongo
Igira ibisinde irabyerereza
Isiba imigende iraringaniza.
Imaze guhimbarwa n'umurimo,
Ihatsika izuru ihata ibitengu,
Ikubira hirya ikubira hino,
Icyuho iciye kiruta umurima,
Icukura haruguru igeza hepfo,
Amayogi yose iyagira intabire,
Imara ikirumba nticyarara,
Impumu zije ntiyabikangwa
Irazipfukirana itera ahandi,
Aho irahacumbika biracika:
Ikubitaho umutonzi yatyaje,
Ikoza ku bwoya irakubeta,
Iwukaza ubugi ngo butagimba!
Isonga ryayo irishyizemo ubumwa,
Ituruka haruguru y'ubuhinge,
Iterura irengereza imugongo;
Mu ruharuriro irahacukika,
Ruruta amayogi rurayasumba.
Abahahinze ntiyabaryarya;
Irimba, ibereka injumbure.
Yanga iby'amazimwe ya rubanda
Ihitamo kuhabumba rukumbi,
Ihagira inkuke yo mu nyambo
Abanyamuhozi ibahaka neza.
Imaze kurengeza imbavu zose,
Ibura uko yamiragura ibindi,
Igira ibijumba ibisasa neza:
Ku bya kandore iraharambya,
Ibya magabari irabyisegura
Ibya gisabo aho yabitinze,
Ibondo ryayo rirahashikama.
Ukwo yagakuye karunganwa,
Ihagika mu ijigo nk'ibitabi,
Nuko ubwangati buyiturutse,
Igumya gusemeka ubukungu
Ibura ukwo irambya birayigora
Ishaka ubwihina birayumya:
Nuko igangara ukwo yahagaze.
Mu nda hibyara amahane
Buba uruvuyange birahoga!
Ibiyoka byibuka kwigorora
Abantu bose bavuza induru,
Abararirizi ni bwo babyutse,
Babazanya iyo ntare iroha urwunge
Ngo : "Irarohera epfo iyo mu gishanga!
Kandi ubanza atari isanzwe:
Iyo rwabwiga ifite ijwi rindi,
Riruta ay'intare zo mu Rwanda!
Murabe maso itamara ibintu!
Abafite inka ariko murite hanze:
Yabatsembaho ayo matungo
Ejo mwarundurwa n'ubutindi
Ubwo mudatunze ya nka y'ubu
Bita "Indyohesha-birayi!"
| null |
Indyoheshabirayi - Umuvugo 2
| null | null |
242
|
Imigani
|
Kera hariho umwana w'ikizeze, akitwa Joriji Baneti. Umunsi umwe, nyina amwohereza kumugurira inshinge ku isoko. Umwana aragenda, amaze kuzigura, agaruka azipfumbase mu gipfunsi. Ageze mu nzira, abona inyoni yafashwe n'umushibuka iruhande rw'ikirundo cy'ibyatsi byumye. Ariyamirira ati "Yoo! Mbega inyoni nziza! Kereka nyifashe!" Agira za nshinge azishinga muri bya byatsi, yanga ko zimubuza gukoresha amaboko yombi. Amaze gufata ya nyoni agaruka gushaka inshinge muri bya byatsi. Atazibuze ga! Arashaka, arashaka, aho mugabo abona rumwe, izindi arazibura! Bigeze aho, nk'aho yagatashye, aribwira ati "Mama ndamuzi, arantonganya ndetse arankubita. Reka nshire ubute nzishake, sinamukira!" Dore rero na we ngo yungutse ubwenge, ashinga ku byatsi abiha inkongi ngo aze gushakira inshinge mu ivu. Mbese ubwo yari kuzibona? Erega ntiyari ikizeze, yari akabije!
Nuko amaze guheba, ataha yifashe mapfubyi. Nyina yumvise uko byagenze, ararakara, niko kumubwira ati "wa cyontazi we, imifungo ibiri y'ishinge ni yo wagombye gushinga mu kirundo cy'ibyatsi? Wabaye wazitungaga ku kuboko kw'ishati? Pu! Dore enda jya gutyarisha iyi suka, cyangwa na yo uyite!" Joriji isuka arayibatura, agenda yishimye, kuko nyina atamukubise. Aho muzi uko yabigenje bamaze kumutyariza? Umusa w'isuka yawushinze mu kuboko kw'ishati irashishimuka. Nyina amukubise amaso, n'ishati yacitse, atera hejuru ati "wa njiji we, urabona ngo urapfumura umwambaro wawe? Wabaye watwaraga iyo suka ku rutugu! Cyono jya gucyura ingurube iri hepfo hariya mu njumbure!"
Joriji agenda ubwo; abonye ingurube, yibuka ibitutsi bya nyina, niko kuyiterera ku rutugu. Ya ngurube igira ugutwi kwa Baneti irakuha. Noneho nyina amubonye induru ayivaho, ati "yobobobo!! Wa gipfu we, ingurube yarinze kuguca ugutwi ureba iki? Wabaye wazaga uyikurura inyuma yawe? Ntacyo uzimarira, noneho ndahebye! Cyono jya kwa Veronika gutira inkono yo guteka inyama!" Joriji Baneti yiruka ubwo no kwa Veronika mu gacyamo. Amaze gushyikira inkono, ashumika umugozi mu mukondo, agenda ayikurura inyuma ye. Hogi, Hogi, Hogi! Igikono na cyo kiramuhima, kigenda cyenda kumuca ibitsi inzira yose. Ageze mu irembo; nyina amukubise amaso, ati, "Shyuu! Joriji we nibakureke, uri inka mu zindi! Nanjye ngo uri inka. Ashwi na yo ntuyigejejeho! Nkuyeyo amaso, sinzasubira kukwakura; ejo ntaziruka ku gasozi kubera wowe!"
Nyamara nta mubyeyi ucika ku mwana we. Baca umugani ngo "ubyaye ishyano araryonsa". Bwagiye kwira, nyina aramubwira, ati "mwana wanjye, ni wowe mfite wenyine, ni wowe nkunda, ntukababazwe n'uko ngutuka; mba ngira ngo uce akenge nk'abandi bana. None dore ngiye kugura umunyu n'urusenda byo gushyira mu nyama kugira ngo zize kuryoha, usigare unshaniye ndatebuka. Nubona inkono igiye gukama ntaraza, wongeremo utuzi dukeya. Uramenye ntushyiremo menshi ataza kubishya umufa!" Nyina amaze kugenda Joriji asigara ku nkono, ahutagira umuriro, acucagira amazi make muri ya nkono. Bigeze aho agira inyota nuko ajya kunywa divayi. Idebe rya divayi ryari riteretse ku gisanduku hamwe n'andi, rifungurirwa mu ndiba uruhande rumwe. Amaze gufungura ngo anywe, yumva umurangu uratunguye. Ahaguruka bwangu yibagirwa gusiga afunze rya debe, ajya gucurira amazi mabisi muri za nyama. Agarutse kunywa divayi, asanga yashiriye hasi. Atera hejuru, ati, "Yebabawe! noneho mama aranyica!" Aratekereza ati "ibyiza ni ukubihisha." Nuko akurengera ku mufuka w'ifu ayinyanyagiza mu kiziba cya ya divayi.
Inkoko yarariraga imwikanze irakokoza. Baneti ayumvise, ayibwirana umujinya ati "ceceka wa ndondogozi we; uramenye utaza kubibwira mama!" Abaye akibivuga ayitera bigezo umujugujugu w'umuhoro ayigesa akajosi, iracuranguka. Abonye ayishe arataka, ati "ye baba we! noneho amagi azararirwa na nde? Reka njye kuyararira mu kigwi cyayo." Nuko Baneti ajya kubunda hejuru y'amagi. Nyina arashyira araza.
Mama: Joriji, Joriji uri he?
Joriji: Ndi hano mbundikiriye amagi, kuko nishe ya nkoko!
Mama: Wishe ya nkoko? Wayihoye iki?
Joriji: Yashakaga kundega kuko nangije ifu.
Mama: Wangije ifu ute?
Joriji: Nayisutse mu kiziba cya divayi nari maze kumena.
Mama: Wamennye divayi yose yari mu idebe? Mbega igihu cya Nyantango!
Mana y'ijuru, noneho tugiye kuzamera dute? Dusigaye i heruheru! Dusigaranye amaso yo kurira gusa. Dupfuye rubi, rumwe rw'imbwa zitungwa no kugondoza rubanda no kuyoboza amacuti. Nuko nyamugore asohoka arira, ahetse amaboko. Joriji Baneti amwoma mu nyuma. Bwari bumaze guhumana; umuntu yajya kurora undi, akabanza gushishoza.
Wa mubyeyi abonye ko umuhungu we amukurikiye, aramukomera ati, "urajya hehe Joriji we? Pfa gusiga uhishe urugi." Nuko Baneti arakimirana n'imuhira agira rwa rugi arushikanuza ku muryango, aruterera ku mutwe, akurikira nyina. Undi ashubije amaso inyuma, abona Baneti n'urugi ku mutwe, arumirwa ati, "iri ni ishyano! Ndarikika nte?"
Mama: Wa kizeze we, ninde ukubwiye gushikuzaho urugi?
Joriji: None see si wowe umbwiye ngo ndushike?
Mama: Sinari nkibwiye ko urukururiraho gusa, kugira nibura dusige twegetse ku muryango?
Joriji: Nuko rero numvise nabi. None se mbigire nte?
Mama: Shyuu! Ni ishyano, rimwe ribi rutagira gihanura!
Nuko Joriji na nyina barakomeza baragenda. Hashize umwanya, bumva amajwi y'abantu imbere yabo. Nyamugore ubwoba buramutaha, nuko abwira umuhungu we ati, "turashize; reka twurire igiti, abo wumva ni abanijoro." Ibisambo bigeze munsi y'igiti bitangira guteka no kubara amafaranga byibye. Hashize umwanya, Joriji abwira nyina ati, "mawe! Ndakubwe; ndumva nshaka ku... Kandi sinshobora kwihangana."
Mama: Ikomeze wa kiroge we batatwica!
Joriji: Sinabishobora, kandi sinagerageje kwihangana kera gake! Uruhago rurenda guturika. Birabe uko byakabaye!
Agize ngo ararekura, inkari zose ziboneza muri ya nkono y'ibisambo. Naho bya bindi, "ego ko, ngabo rero imvura yagwa se! irahise uno mwanya! Ahari ni intonyanga. Ntacyo bitwaye ariko! ikivuye mu ijuru kikagwa mu nkono kiba ari cyiza." Ibisambo ntibyabyitaho, byikomereza kubarura amafaranga; ni nacyo cyari kibibabaje ngo hatagira ikizimba ikindi mu migabane.
Joriji amaze akanya, yongera kongorera nyina ati, "ntabwo urugi rurandemereye; ibinya bimaze kuza mu mutsi, ndumva rwenda kunshika." Nyina aramutwama ati, "rukomeze batatugirira nabi." Urugi rumanika hejuru no hagati ya bya bisambo ngo, "pi!" Umutima ubihubukamo bikwirwa imishwaro, byiruka amasigamana. Kibuno mpa amaguru, kibuno mpa amaguru! Bigenda bitarora inyuma; bimwe biti, "twakurikiwe." Ibindi biti, "ijuru rigiye kutugwira!"
Joriji na nyina babonye byirutse bamanuka ubwo batangira kuyoragura bya bifaranga. Buzuza imifuka, ibindi babitonda ku rugi, bafatanya kurwikorera, basubira imuhira bishimye.
| null |
Joriji Baneti
| null | null |
243
|
Imivugo, Ubumenyi
|
Waceceka ni iki?
Mbere ko tugwirwa n'urugogwe
Ngo tubone urw'imbwa yaboneye kw'iriba
ibintu bikagera iwa Ndabaga
Twari dusanzwe dutuye ahaga
Turirira mu myotsi
Duheze mu ngabo ya Sabyombyi
Turi hagati y'amenyo nk'ururimi
Tuba hagati y'umupfu n'umupfumu
Tutagira shinge na rugero
Twarabuze epfo na ruguru
Twarakubiswe ibiti bibisi
Bakadukubita agati n'ishwima
Badukenyeza rushorera
Dusigara iheruheru
Aho dusabye ibiraka
Tugataha amara masa
Twimyiza imoso
Batubyina ku mubyimba
Tukarara tutaraye
Tubazwa imvura
Tuba mu mazi abira
Turaza imitima iswa
Tukarureba rukadusiga
Twifashe micunda na minagwe
Ntawe utunywera ho amazi
Duteretse inzara n'umusatsi
Twirya tukimara
Twarejeje ayo mu gahanga
Turuha uwa Kavuna
Dutuma imbwa kurahura
Twibaza inkwi n'amazi
Ducuranywa amazi n'isazi
Dushakira ubwiza mu mazi
Tubunza inkondwe mu bakazana
Dutega amashyi amashyiga
Twari tugeze ku buce
Duhora tuyacekwa
Twiganya intaho
Kubera kwisiga tukisanga
Duhera kw'iyogi
Dusera imbere
Dushya ingohe
Ducana intoki
Dupfanye agahiri n'agahindi
Tugurwa n'ishyamba
Abari bashatse
Baraza amaboko mu bibero
Turebera izuba munsi y'umusego
Dore ko nta mpyisi tudasera
Duha igihugu umubyizi
Dutahira imbyino
Tuyora ishingwe
Biba ibyo gukamira mu kiva
No guhungira ubwayi mu kigunda
Cyangwa kuvomesha urutete
Dutega zivamo
Dutanaga ibishwi
Tugosorera mu rucaca
Ducurangira abaheshyi
Dufata ayaguye
Duhembera uwazimye
Duhomera iyonkeje
Biba ibyo gucuma ibyashiririye
Dusera mu nda
Dusera Sabahini
Ibintu biradogera
Bitubera icuraburindi
Tubonye bikomeye
Habaye iw'abandi
Tuti Bagabo ba mama
Ko tugiye mu y'abagabo?
Twinyara mw'izunzu
Tujya gukoma yombi
Tujya gukura ubwatsi
Amazi atararenga inkombe
Ngo tubarure mo abiri
Arabanza atuzirika ku katsi
Dukubita ibipfukamiro hasi
Dusanga yaragiye ibisiga
Yasukumye amazi
Yabaye ibyatsi
Yandika umunani
Adushaka ho akamunani
Yasinze imirarwe
Ibishwi byona
Avuya aya Ndongo
Yaka umuriro ku mahembe
Atanaga amagweja
Dusanze nta kajyamo
Ari mu gicuku
Ari uguta inyuma ya Huye
Ari uguhana igihu cya Nyantango
Dutererayo utwatsi
Nawe giti mu jisho
Wiyise biti bibisi
Ku giti cye
Avunagurira ibiti mu matwi
Tuti bite?
Igiti gikoma iki!
Ntiyatureba n'irihumye
Yishyira agati mu ryinyo
Yikinga inkori mu maso
Yigira uw'ejo
Si ugucuranga ayica imirya
Yibaza niba twiraza i Nyanza
Tubaririza i Mututu
Nk'abaheruka inzira mu ki
Yibwira ko duca umugani ku manywa
Cyangwa ko twigira nyoni-nyinshi
Ati mushira amanga
Munashishwa na nabi
Mukora mu za Mironko
Si ukwirashisha utunyoni
Twibwira ko ari amashyengo y'ibishyimbo bishyushye
Tuti ntuturye turaguhekeye
Birabe ibyuya ntibibe amaraso
Ntitwamenya ko dushyize agati mu ntozi
Dukanze rutenderi
Adutunurira iritukura nk'igishirira
Adukorera irya mugani
Tuhakura imbwa yiruka
Ubwo kaba karabaye
Iryavuzwe riratashye
Dutawe muri yombi
Dutwawe intambike
Batwereka uko intama zambarwa
Benshi bisengura inzira
N'ubundi abihunguye ivu
Dore we ko yari n'ivu rihoze
Iyo birabye ivu
Abaje kubashengerera
Bibwira ko bashaka kubavana amata mu matama
Ari bo babakuye igitaka mu kanwa
Tugwa mu kantu
Tubura urwo tuvuga
Turaruca turarumira.
Hari ku manywa y'ihangu
Igihe imbwa zimenera imbwa agahanga
Maze wandeka ni iki ?
Rugize rute
Dore uwamuroze ko atakarabye
N'ubwo afite ibya Mirenge
Agira akaboko karekare
N'icyangwe mu minwe
N'ibivumvuri mu mutwe
Umutima urizinonga
Maze aranga yanga umwami
Yanga guhereza inkoni
No gukubita inkoni izamba
Asa n'ubwire bwije nabi
Arya karungu
Arakabamba
Apfuruta ubwimba
Aba isusa n'ifurwe
Yigira nyirishyamba
Ahaguruka n'imizi n'imiganda
Ingoma ayikubita umurishyo
Avugira ku mutsi w'iryinyo
Nk'aho twariye ingoma amenyo
Ategeka ko nta kwicara
No kwunamura icumu
Inkima itarashe
Maze abana ba gihanga
Mw'ijoro rya giti na muntu
Mu gicuku cya mvahe-na-njyahe
Mu mpinga ya yihande
Abarara ku rugohe
Abagera amajanja
Abiba umugono
Ibibondo bikebye imongi
N'abari bamaze kuyapfundura
Ababera rugaju
Muri iryo joro ryananiye abarinzi
Abararaho inkera
Abagirira ibya mfura mbi
Maze baragatora
Abakamira mu kitoze
Abakamurira umuravumba mu mazuru
Abanika ahanze uburo
Asya atanzitse
Abagerakaho urusyo
Abanywesha amaganga
Abamariraho umushike
Abogeraho uburimiro
Abatoza umusyi w'uruhindu
Asiba amarembo
Nta n'umwe wakwuwe mu ya rubamba
Ntiyagira uwo acira akari urutega
Igihe matene ivunje urume
Ijya guta nyina
Ishweshwe iba yinogoye.
Maguru ya Sarwaya ni we warusimbutse
Imana ikinga ukuboko
Nawe kubera ko yarigaswe n'imbwa mu birenge
Ni we wakoze iyo bwabaga
Atutira ijoro
Akubita impyisi inkoni
Agenda nka nyomberi
Bamwokeje igitutu
Acika nk'indekezi
Ashyira ku murindi
Akizwa n'ibirenge
Abaza amaguru icyo yayamereye
Yiruka amasigamana
Akarizo akazingira ku mugongo
Amaguru ayabangira ingata
Inda ayirambika ku muyaga
Kibuno mpa amaguru
Kibuno mpa amaguru
Abereka igihandure
Arabasiga ikirari kiruma
Ikirere kirara ubusa
Agera iyo umwana arira nyina ntiyumve.
| null |
Inshoberamahanga
| null | null |
244
|
Ubumenyi
|
Inzoka ni inyamaswa iteye ku buryo butangaje. Igira umutwe mutoya ariko urwasaya rwayo rukaba rinini cyane. Zimwe zigira umubyimba wiburungushuye, izindi zikagira ubwataraye. Umubyimba wayo kenshi uba muremure, ndetse ngo hari n'izigira uburebure bwa metero cumi. Uruhu rwayo rukunda kugira amabara meza. Inzoka irumva ariko ntigira amatwi agaragara inyuma. Amaso yayo ntashobora kureba hirya no hino Kandi atwikiriwe n'utuntu tumeze nk'indorerwamo, tuyibuza gutokorwa.
Naho iyo igenda ahantu hasennye cyane kandi hanyerera nko ku kirahuri cyangwa ahahomesheje sima, irizunguza ariko ntive aho iri. Inzoka zimwe z'inkazi iyo zigenda mu ishyamba cyangwa ku butayu buriho amabuye zigenda zikubanga zihuta cyane. Hariho n'izurira ibiti.
Inzoka nyinshi zitera amagi mu bijyo, mu bimene by'amatafari cyangwa by'amategura, mu birundo by'amabuye, no mu myobo. Ariko ntizirarira ayo magi. Izindi nkeya, nk'impiri, zirabwagura, amagi yituragira mu nda ibyana bikavuka bigenda.
Ku isi hari amoko menshi y'inzoka, ndetse ngo yaba agera ku bihumbi bibiri n'imisago, naho mu Rwanda yaba ashyitse mirongo irindwi n'atanu. Muri izo nzoka twavuga uruziramire, insana, ingambira, inshira, impiri, ifuha, imbarabara, insharwatsi, ikiryambeba...
Inzoka yirwanaho kwinshi, ikoresha ubumara, ikihinduranya yigana iy'inkazi kuyirusha ibyo bigatuma itinyika cyane. Igafata ibara ry'ahantu iri, bityo ikagaragara biruhanyije nk'uruvu. Hariho izihisha mu mashyamba nk'insana n'ingambira, zikitendeka ku mashami y'ibiti.
Abantu Banga inzoka kuko zirumana, zimwe zikagira ubumara bwica. Nyamara zifite akamaro: zirya imbeba, ibivumvuri, kagungu, inzige, ibihore, n'ibindi. Inini bazikuraho impu zikorwamo inkweto, udukapu, udusakoshi n'imikandara. Mu bumara bw'inzoka abahanga mu buvuzi bakuramo imiti ivura abo zariye, ikingira abo zitararuma n'indi ivura izindi ndwara.
Kenshi inzoka irya umuntu ishaka kwirwanaho, n'iyo uyendereje ntiherako ikurya. Muzarebe nk'ibiryambeba, ntawe byakura, keretse ubirakaje bibona ko ushaka kubyica.
| null |
Inzoka
| null | null |
245
|
Imivugo
|
Imbarabara ya rubaga,
Ibagana umugabo umugazo,
Ni iya Nkomo,
Ya Misango,
Ya Kabiriza,
Ya Nyirabuganga,
Bugangahurwa n'ubuzi!
Utabuzi bukamuganga mu nda!
Ikaba yitwa Mushituzi,
Ikava inda imwe
Na ya Mpomo y'i Gahombo
Ya yindi yagiye impaka na Kajwiga
Hali Imfuha n'Imfundura:
Iti: Umugabo ni uwa nde?
Incira iti: Reka mbakize!
Ni uwa Sekigatura,
Rwabisiga, imfizi yo mu gisindu!
| null |
Igisingizo cy'imbarabara
| null | null |
246
|
Imigani
|
Umunsi umwe Gikeri yasohotse mu mwobo yicara imbere yawo, yota akazuba ari nako atumagura agatabi. Ntashya na we akomeza imihamirizo ye mu kirere, ariko bombi bakajya barebana. Kera kabaye Ntashya aramanuka asanga Gikeri.
Bararamukanya, baraganira, bigeze aho Ntashya ati, "ariko ibikeri mumaze iki? Mugize umwanda, mugize kutiterura aho muri, ari ibiba mu myobo ari ibiba mu mazi mwese muri kimwe! Aho uzi ukuntu mupfa umusubizo, rero uko babica wagira ngo ni ukuborora! Ngaho intumbi mu mayira, ngaho intumbi mu mihanda! Ese iyo mudapfa mutyo ubundi mwari kuzakwirwa he ku isi?
Rero ngo iyo mugaramye mu mihanda muba mushaka abacamanza! Bahe bokajya! Urubanza muba mwarwiciriye kuko mwirangaraho. Harya icyo mugenderaho ngo ntawe ubajugunya ngo mugwe mureba igicuri? Naho twebwe intashya turi intore, imihamirizo yacu inogeye amaso kandi urupfu rwacu ni urw'ikirago."
Gikeri ati, "tashya uyu si umwanda, umubiri wacu koko wuzuye imvuvu kuko kamere yacu ari ko ibishaka. Naho iby'urupfu rwacu si ukwirangaraho, impanuka ntaho zitaba. Kutiterura kwacu ngira ngo nta wadusiga!" Ntashya araseka cyaneee! Ati, "ntawabasiga? Ubwo se urashaka kuvuga iki ?" Gikeri ati, "tuzasiganwe, ari mu igenda ari no mu igaruka, nzakwereka igihandure!"
Ntashya aremera. Gikeri ati, "ngusabye icyumweru cyo kwitegura, umunsi wagera tukavuduka, kandi ugomba kumenya ko twebwe ibikeri iyo dusiganwa tugendera mu bishanga."
Icyumweru gishira Gikeri abwira bene wabo ko yateze na Ntashya mu byerekeye gusiganwa. Gikeri ati, "nabwiye Ntashya ko twebwe ibikeri iyo dusiganwa tugendera mu bishanga. Bikeri rero murabe maso kandi si ngombwa kuva aho muri. Dore uko bizagenda: ibikeri mwese muzatumanaho maze Ntashya nahamagara ngo, "Gikeri", muti "ndi hano!" Ibikeri byose byo mu bishanga bitumanaho, inama iruzura.
Umunsi ntarengwa uragera, Gikeri ahagarara ku nkengero y'igishanga, Ntashya araza amwicara iruhande. Gikeri ati, "Ntashya tugiye gusiganwa, ariko nkwibutse ko ibikeri tugendera mu bishanga; aho uzajya ugera uzajye uhamagara uti, "Gikeri ugeze he?" Nzasubiza nti, "ndi hano!" Ntashya ati, "tugende wintera igihe, niba kandi wanga gukorwa n'isoni ubivuge noye kwiruhiriza ubusa!"
Gikeri ati, "tugende." Ntashya ati, "wantindiye." Gikeri yibira mu gishanga, Ntashya araguruka. Gikeri abonye Ntashya yandurutse, aragaruka yiyicarira imbere y'umwobo we, yinywera agatabi ati, "Ntashya genda ndaguhaye!" Ntashya arazimiza, si ukuguruka. Ageze imbere arahamagara ati, "Gikeri ugeze he?" Gikeri ati, "ndi hano!" Ntashya afumyamo, hashize umwanya arongera arahamagara yumva Gikeri aritabira kureee!
Ntashya ati, "binshikiyeho, ngiye gusigwa na Gikeri!" Arongera arahamagara. Gikeri yitabira inyuma y'imisozi itanu. Ntashya ati, "nguye agacuho, ahasigaye dusubireyo, maze ndebe ubwo butwari bwawe!" Gikeri ati, "nakubwira iki!" Ntashya arakimirana asanga Gikeri yicaye umudendezo n'ibitwenge byinshi. Gikeri ati, "ubu se aho Ntashya ntiwiboneye! Ubwirasi bwawe buzakugeza kuki?"
Mu kinyarwanda baca umugani ngo, "Uguhiga ubutwali muratabarana."
| null |
Gikeri na ntashya
| null | null |
247
|
Imivugo, Abana
|
Abana ni abahanga
Bahanga Isi ikareka guhangayika,
Bahangamura n'ibiyihungabanya,
Ikaruhuka igahumeka amahoro.
Bahanga n'indi itagira icyasha
Bahanga tugahimbarwa,
Bahanga ubushake mu bashidikanya,
Babereka ko kuba inyenyeri ku isi,
Bidasaba imyaka agahumburi.
Bigomba umugambi utagamburuzwa,
Abana ni imbuto z'amahoro,
Zitajya zihundura,
Ahoraho iteka,
Abana mukwiye impundu.
Abana muhorane impundu.
| null |
Abana
| null | null |
248
|
Inka
|
Rutagwabiziminega,
Inkuba zesa mu Bihogo,
Rwa mugabo nyirigira,
Imbizi isanganizwa ingoma,
N'umugabe w'i Ruyumba,
Ikisesura imbibi,
Ikaba mu mariza y'impeta,
Igasa n'inyamibwa rwema
Ikitwa nyirazo rwose,
Akaba ari yo itegeka Ingeri,
Impinga zambariramo
Nta nyamusozi ihagera,
Ziba ziteretse inyamibwa
Bakubuye imanzi
Abahoranye amarere
Yo kurata Izamuje,
Za bene Rukaka,
Basanze zigaramye,
Baziguruka amahembe
Yabageza i Nyarubuye.
Na bo barorera guhora,
Naho batahije inkuku;
Inyambo baragiraga,
Ni bwo bazitanze,
Bagira ngo inkuba nyirazo
Ikunde ireke bature.
Si ay'ibiganiro,
Za nkuba z'i Murambi,
Ngaha zirahagurutse,
Ndumva umurishyo usuma.
Izitwa Ingeri z'i Mwima,
Umwami arazihamagaje,
Zirajya kwambara inkoba;
Ndebe amashyo y'i Rukara
Ko abona inzira akiriramo
Ingoro y'Umwogabyano.
| null |
Ingoro y'umwogabyano 1
| null | null |
249
|
Abakuru
|
Mana yanjye
Ndagusenga mbabaye cyane
Si ngusenga ndagusiganuza
Impamvu abantu bose
Banyita Saligoma
Nk'aho nanze gusa neza nk'abandi.
Mana yanjye
ko navutse nk'abandi
Impundu zikavuga
Bagahita banyita Byago
Irya batisimu rikaba Ntakirende
Irya Saligoma ryo ryaje rite?
Mana yanjye
bambwirire bose
ko kuva ubungubu
Nanze kwitwa Saligoma
Simbe rwose n'inkaritasi
Kuko Karitasi
Yayindi yita ku bibazo byacu
Yampaye indangamuntu.
Mana yanjye
Banteretere bose
Banzirikane rwose
Bandinde tujyane
Be kunsiga bansiganya
Kuri iyi si y'abagenzi
Bampugure, banyobore
Aho kumbona bagaseka
Sinywa lisansi mbishaka
Ni ugushaka icyatuma ntinyuka
Sindara mu mateme nishimye
Ni ugutinya gucakirana na Jandarume
Babyeyi munyitayeho
Nanjye naba umwana mwiza.
| null |
Isengesho rya Saligoma
| null | null |
250
|
Inka
|
Inka yabujije urugo kuhava,
Ntiyazindukira guhera
Zigeze mu ikumbagara!
Ibonye ziyaka umubiri,
Iragumya irazitaza,
Irakomeza irazitarika:
Ntiyasohoza imbavu hasi!
Imana irayisanganira,
Irongera iyirema umutima!
Nimuhumure umutuzo,
Yagwiriye imbiribiri:
Umenya n' imbyiro ari nkeya!
Arabahetse Rwabugiri,
Mu Gisaka cya Ndahiro!
Arabahetse Rutarindwa,
Nyiringoma y'insindashyaka!
Arabahetse Mibambwe:
Turi ku muzi wa Gihanga.
Arabahetse Inyarubuga,
Wa Mwami w'i Nyamagana.
Irabahetse Ingoma yacu,
Urabahetse umurwa Kigali,
Ubaho Umwami usa n'ikirezi.
Arabahetse Impashyabworo,
Ya Runigiramunduru:
Ntiruzamurundukana,
Ari uw'Inzovu y'imirindi!
Nimuhumure Rubanda,
Ntimube Intangaruhira,
Umenya n'amata yagarutse.
Nayarose ari ikivutu,
Agabye amatoko i Nduga yose:
Ku Mukingo ni inyanja.
Arambiriye ku Murenzi,
Aruta uruzi rwa Mwendo.
Aragumya kwica intaba:
Yasagutse u Buganza:
Nayasanze i Rwamagana,
Rwamutwe zirahasubiye.
Nimubwire Rwabugiri,
Ashikame agabe zagarutse!
Ndibabaje, ni yo ngano:
Uwancyura nk'imbonera,
Yantiza nk'uduhinzi!
Simenya gukama isuka rukoro,
Rugejeje urukamiro mu mavi!
Washingura, mu ntege ngo "konyo"!
Ku mutima ngo "guruguru"!
Icyatuma ngisindagira,
Nkita izi nka za Kigeli,
Ni inzukuru ya Rujugira
Yampa uruhero rw' imiti;
Ngakunda nkita Rudakenyuka
Rwa Semanywa ya Cyirima,
Inkuku ibyirutse ari ikinani;
Ntisibire gukingwa,
Igahoza umushumba mu kigwa!
Rudahitanwa n'abana,
Rutajyanwa n'abatema inka;
Bagahamagara Ndabaramiye,
Akayizanira imitagoka,
N'ibicuba nk'ibishoka :
Ikabigimbagura inshunzi,
Ikabitwikira inshyushyu:
Uyigabiye ashaka amata
Ikamumara ishavu mu nda.
| null |
Inshyame ya Ndangamira
| null | null |
251
|
Imivugo, Urukundo
|
Marebe atembaho amaribori
Naramubonye agorora ikimero,
Akebutse andetse ndoye icyo kibibi
Cyamubimbuye mu buranga,
Kikamurangiza mu gituza,
Kikamutembera mu mukondo,
Numva inkongi indemyemo ikome,
Ikibatsi kimpama mu gihumbi
Umutima uturagaramo igitutu.
Nuko nterura ntazi iyo ndi
Nti: Iyaguhanze ni yo izi kurema
Ntiyaguciye umucuba na hato
Ntiyahaho undi.
Ni igicumbi gicuna ituze,
Ni igicaniro cy'urukundo
Yarugukwiza ho rukakotsa
Ntunagakuke ngo urwikure,
Ukarwitegereza ngo urwikure.
Ukarwitegereza rugatwika,
Uko umuririmba ugashya ururimbi,
Ijuru rikimuka ukimurata.
Uwavuga iby'urukundo
Yamara icyumweru
Atenze ho n'intango.
Iyo aje agana uwo akunze,
Ntukura ibirenge,
Ushima mubiri ukeye
Ntushirwe kumureba.
Ntangira kumurabukwa
Yaje akenyeye urwera,
Kandi ubwe ari urwego,
Nti: mureke iby'urwenya,
Nogeze urwererane,
Rwoga ijuru ry'u Rwanda.
Impuha nizijure,
Nta mpaka bangisha
Impamvu ni ngo urebe!
Si ikabya ryo guhimba
Ni ihame ry'uwarebye
Akishirira agahinda.
Nguwo rugore rwera,
Nguwo sata ibasumba,
Nguwo umwari w'ishya,
Nguwo uw'ishyoro ryaka.
Ni ingeri y'amarere
Ntagira amariburira,
Nka bamwe bo mu gashungo
Bamazwe n'amashamba,
Bagumirwa n'ishaka
Isharankima zigatoha.
Ntasa n'abacubutse
Bemeye ibyo gucudika
Mu ngeso zo gucumura.
Ntasa n'abishunga
Bamazwe no gushinyika
Nta shinya bigirira.
Ntasa n'aba none
Bamazwe n'indoto
Nta ndoro bigirira.
Ntasa n'intabire
Zakuze zangirira.
Ni uruti rw'umutarati
Rwameze mu mutuzo
Rwuhirwa n'umutozo.
Ni ishami ry'umushibuko
Ryera i Gashirabwoba
Ryatonnye indasigariza
Itoto rigwa umusubizo.
Nta mpaka ntabira
Uwabona anyijana
Akangaya mu ijambo
Yambaza iby'imvaho
Navuga mvanguye
Ibindi akivirira.
Nziturira i Rwanda
Aho amabega y'urwera
Atumbagiza umurimbo
Mu ijuru ry'umurere.
Uwashinga ibyo yabonye
Ku mushibuka utishanya
Yasaza atabishoje.
Ni indamutsa y'urukeye
Ibambura urukerereza.
Ni ishako y'urwamo
Isuka impundu urwanaga.
Ni ingoro y'urwererane
Ndora isigiye n'u Rwanda.
Ni inyanja ibumbiriye,
Nta ngimbi iyigimba.
Ni uruzi rw'igisaga
Ntiruhungirwa n'isuri.
Ni ishyoro rizira impiza
Ryacuzwe n'impingane.
Ni rushorezo rw'inyambo
Ni inyange izira icyasha.
Ni umugutu w'uruhira
Uhimbaza inumbiri.
Ni impundu z'umurangi
Zikiranya n'insengo
Zasobetse n'urugunda.
Ni impinga izira impiza
Ni ijuru rihizuye
Asa n'impeshyi ihinduye.
Ntakangwa n'ibihinda
Yabihariye abahabuwe
No guhaha ibyabahoza.
Ni inanga izira inenge
Igacurangwa ho ineza
Mu nama z'urukundo.
Ni impanzi y'urwego
Nta rwango agira mu nda.
Ni urudodo nararurazwe
Ngo rurande ahaturitse
Igihe ndwana n'amatiku
Y'ibishaka kuntabika.
Ni ishami ry'umutari
Ryameze ku mutaba
Rirakura riragara.
Asa n'ingoma z'umugendo
Zikiranya urugera
Mu rugero rw'abasengo.
Niba ari ku ruhimbi
Ntuhuge kumureba
Atonganya uwo mutozo
Uranga ishya mu batunzi.
Niba ari mu murere
Umureke agumye aribore
Yizihirwe n'iraba,
Wogeze ururirimbo
Wenda urenze umunsi
Uzaba usukiwe mu rubu.
Uwankiranura n'ibihinda,
Akampa umwanya wo kumuhimba,
Namuhera bugihumura,
Umunsi ukira nkimuhugiye ho.
Naramubonye avuga umurimbo
Andabutswe atangira akaririmbo,
Nsanze ari ihogoza ndatuza
Nkomeza kumva umuhogo atunze.
Uko nakarangamiye ibyo byiza,
Nsuma wese mugwa mu byano,
Nsanze ari ijuru ry'umwezi
Nanjye mpimbira ho umwato
Ni ko kumwita umwangakurutwa.
Nsubiye mwita Marebe yera
Kandi atemba ho amaribori.
Ni umutako w'urutanisha
Ni ubutijima bw'urukundo,
Ni urukenyerero rw'inkindi,
Nkunda inkesha ze z'umukwira.
Ni uruhimbiro rw'abahanga
Niba uhutiye ho agashungo
Utazi inganzo irera amakombe
Ntumukandire ho utamwica.
Banza wirere ushyire kera,
Ukeshe mu mvugo unoze cyane.
Niba akinje iyo mu gikari
Ntuhakandire utamukanga.
Umureke acunde ubusoro kera
Mu nda y'ibicuba by'Amagaju.
Niba haruguru baguheje
Ni uko asukiranya ibisabo.
Utuze wumve uwo mususuruko
Ukesheje urugo umusesure.
Ntasa n'inshoberamahanga
Zimwe zitabuze kuba inshibwa
N'ubwo ari inshabizamudiho.
Naramubonye nshira agahinda
Umutima utangira kuvumera
Ari urukundo ruwuvugisha.
Mbonye akabije kuba urugwiro
Igihe rihundagaye rirenze
Nanjye nigaba mu nganzo
Nkabya umugambi wo kumuhimba.
Maze muhera ku mutwe iheru
Ngira ngo ndengure ku birenge.
Umusatsi wose ni umusana,
Ni urugege ruzira ingingo
Ni urugeregere rw'uburanga,
Ni igisingizo cy'umudasumbwa.
Agira uruhanga rw'uruhebuza,
Nturuhanga ngo urashye uhumbya
N'iyo uhungiwe n'amahindu
Ahubwo uremera akaguhonda.
Ingohe ze ni irangamutuzo,
Ni uruterero rw'abatoya.
Amaso ni urubera rw'inkesha,
Kandi yuzuyemo ibinyonga
Akarusha ay'inyana urunyenyeri.
Izuru ni imbuga y'urutonde,
Amatama yose itoto riragwa.
Inseko ikeye umusanganya
Ubonye ukwezi kubanduye.
Naho urusizi rw'umususuruko
Rusesuye imisaya yose.
Amenyo ni inono izira inenge
Ni amasimbi y'urubugurizo,
Indoro ye ni uruhogozambyeyi,
Imvugo ye ni umurebe w'impundu,
Ingendo ni urugororangingo,
Indeshyo ni ijuru ry'umurere,
Umubiri wose ni ndebunyurwe.
Amaboko yose ni imibanga
Agira ibizigira by'ubukombe,
Urutoki rwose ni urutunda
Naho igituza cy'umutabonda
Kiri mo urwogere rw'imitari.
Imbavu ze ni imbandagihumbi,
Ni imitende itatse indinda.
Mu nda ni urutembanshyushyu
Ni umurere warezwe n'inka
Hose yitwa umwogabyano.
Nahoze nkumbuye iby'urukundo,
Nsanze ari ikome ry'urwunge,
Nuko nitsa agatima mu nda.
Inyange yariboye umusubizo
Mu rukenyero imbibi ziraka
Kandi ingondo zimugonyeye ho
Zamurangije mu ngingo.
Asa n'akabande ko mu mpeshyi
Imbyeyi ishima igashira icyusa,
Asa n'amarembo ataha amariza,
Yakebye imongi ziramukwira
Imbugu zitemba mu rwambariro.
Shima umurerwa amaso ataruha.
Asa na kiberinka y'umukwira
Izuba ryinaze rijya mu gicu.
Iyo wamubonye ukamuca iryera
Uramuririmba ukarenza amanywa.
Imbugu zitemba ibitugu byose
Zamuteye ishya mu gituza
Zigeze mu nda zirohoshya.
| null |
Marebe Atembaho Amaribori
| null | null |
252
|
Imivugo
|
Ndumva impuruza irenga impinga,
Impini yaturutse impande zose,
Igumya guhorera mu mibande,
Imihana yose yayisabitse,
Ihasuka inkiko izira imiburo,
Ngo rwa ruzi rw'igisaga,
Ubu rwisenyuye mu mibande,
Rusiba ibymbu ruziba ibyanzu.
Ndumva n'umuyaga nyaruhuha
Wirasaze mo nyaruhinda,
Inkubi irabira mu bikombe
Igakoma aheguka mu micyamu,
Ikaza imponda ho inkuru ntazi.
Inkuba zirivuga ibicu byose,
Imirabyo inyuranya mo mu birere
Iracicikana ica amahendo
Yo kuducuza iducura ibyanzu.
Ibyambu byagumiye izikuka,
Izirusha izindi kuvuza ihembe,
Ntizishaka guca amahendo.
Zirata izindi kuri gahunda,
Zirazihindira aho zihunga,
Hamwe umuhengeri wiganje.
Wa musenyi wo mu nkuka
Ntugiseruka habe n'inkumbi.
Ntaho wabonera n'inkombe,
Amazi yihariye ibisiza,
Abazi koga ni ugusanza,
Imana yabarasana ho bwangu
Ikazabegura ahunamuka.
Abatitoje iby'iyo nkeke,
Bose barasoma nkeri cyane,
Iyo batazitswe n'inkengero,
Badasogongeye ku muvumba.
Agacu gatendetse mu kirere
Kagumirije guca amarenga,
Karahatamba gateshaguzwa,
Nk'akataye inzira gasanzwe
Kagira imbata iyo kadusura.
Ubu kantaye umutego mu nda,
Umutima urikora ndikanga,
Mbunga ngana intebe nditeka,
Uwo nateteshaga aranzonga,
Nzunga nsetagura ibirenge,
Mu rugo hose ndahazerera,
Nkuba amakoni nk'uwikanga
Intare imukubiye muri Rugege.
Nabikomeje kuzengerezwa,
Nsa n'umusinzi zihimuye
Umaze gusabwa mo na muzunga.
Ikirozi cyanzize mu gituza
Umutima uzongwa n'isereri,
Nseko y'urwera, sata iwutaha
Inkuru imuturuka ho irantonda.
Uri inyuma y'ijuru, juru ryanjye,
ijisho ntabwo rimenya aho uri
Iyo ryatambamiwe n'impinga
Ihashya ibirunga kurenga ibihu.
Jyewe ndose umutavu ucuka,
Igicuku kinishye gicumukuruza,
Gicura inkumbi icumu rihoga,
Imyambi ihorera nk'uruhuri,
Cyangwa umuyaga w'ishuheri.
Ndose inkota yikubanga,
Ndose ubuhiri bunembera,
Ndose umutavu uvuka bwangu.
Ngeze aho ndikora mu ntambwe,
Ngo nze nywurinde ubutabere,
Nsanga ntifite mu nteruro,
Ndicara ubutama ndabutunda;
Rimwe nditerera ku kiganza,
Amaganya ambera ibiganiro,
Ngumya gutongana imbere mu nda.
Nayitonganije na Rurema,
Yo yandengeje uyu mutaga
Itaracyura umutavu mu nzu,
Kandi izuba ryica ishashi,
Nkanswe inshakirwa kuzisumba
Ikigera mu nsi y'iyayibyaye.
Uwansunutsa nk'ahagusanga,
Nk'aho utereye uteze kuramya
Uwakurangira inzira isumba
Iyo kujya kwiroha mu rusuma.
Nagusanganirana ubwuzu,
Ugashira ubwambure ukizihirwa,
Ubwo wankenyera ntube inkeho,
Wanyitera ugatega neza,
Ibitugu byanze gusetsa iminsi,
Dore ko ishungana nk'ishaka
Ko tuba inshike z'inshiramaroro.
Uwagutereza mu birere
Ngo maze amarebe akunshyikirize.
Natega urugohe nkaguheka
Ngo ejo udahindagara ku mabuye,
Cyangwa ukishita ku mishubi
Abanzi bashinze mu mayira.
Nagutekerereza ibyiza
Ibyago byenda bikarorera.
Nagusiga iminwe y'impumdu
Iminwa igahunda imivugo hose.
Nagusingiza rikarenga,
Ijoro rikeya nkiguha inkindi
Y'ubasumbye uwo nsanzwe mbona.
Sinkurota urahira cyane
Ko icyo cyaha bahamya ababisha
Uzira kucyumva uretse kucyiga,
Nkanswe yenda kucyigana;
Ko mu butoya umutima wawe
Warezwe utera uta ku rukundo.
Sinkurota uri mu miyonga,
Umuyaga usanza umusatsi wawe,
Wegamiye ibuye ry'umukomba
Ryimye inkongi urukoba rwaryo.
Sinkurota uririra hirya
Mu nsi y'igiti cy'umubirizi
Ibi by'abakobwa bihishira
Ngo ababashunga batishima,
Babona ukuntu ishavu ribica.
Sinkurota urora mu cyoko,
Ugira ngo cyezamitima cyawe
Yaza ari inkuba y'amarere,
Abanzi ukabata mu nkubara
Ngo ubone inkunga yo kumusanga.
Sinkurota uranga impinga,
Impini yaciye igikuba hepfo
Ngo nibatange Musaninyange,
Nk'aho wigeze uba inyamaswa
Yo gukskubwa mu mu muhigo!
Mana ihanga abahunze umucyo,
Igituma utererana abo utoye,
Ukabata mu ngeri y'ikirenga,
Utaretse byibura ngo ruhokwe
Bavogere bace umuvumba!
Reba rembo riseka neza,
Imbere ritatse urusaro cyane,
Inyuma ritembwa ho n'amasimbi,
Narigutuye ryisukuye
Kuko musigiye mu buranga.
Mbwrra icyatumye urita hirya
Nturihingutse ngo ndirebe
Turamye twembi inzira iduhuje!
Mbwira icyatumye ucurika ingohe
Ari mu rugomba amaboko yawe!
Mpa igihumurizo se ahubwo,
Uti, "Ari mu cyambu cyomokera ino!"
Niba ushaka kumpuzenza,
Ngo uzantunguze impuhwe zawe,
Zimpe none ndamye iyo neza,
Uzaba untunguza indi migambi.
Wibitinza ngitaka cyane,
Ejo ntiterera mu rusuma
Nabuze isimbi wandasaze.
Aho uri hose muhoza mwiza,
Ahubwo mpoze ibyo wampaye,
Ngo ujye umuhorana ari mu ruhando,
Kuko uruhanga rwe rugukwiye,
Rutarota rurora ahandi
Hatari mu ndiri y'urukundo.
Iyi nkongoro ntayicuke,
Nayimucenjemo bushumba
Nawe ubwe arerura ati, "ndashimye."
| null |
Umutavu ucutse igicuku kinishye
| null | null |
254
|
Imigani, Abana
|
Kera intare yabwaguriye mu ishyamba, irangije ibyana ibisasira mu isenga, ikajya ibigaburirira aho. Muzi rero ko intare irya byinshi, ndetse n'ibyana byayo bivuka bizi kurya cyane. Ni yo mpamvu iyo ntare yagombaga kwica inyamaswa nyinshi, kugira ngo ibone ibiyihaza yo n'ibyana byayo.
Umunsi umwe isigira ibyana byayo ibyo biri burye, ijya guhiga maze itinda kugaruka. Urukwavu rwihitiraga, ruza kubona ibyo byana by'intare maze rurabibwira ruti, "muraho bavandimwe? Bambwiye ko mwasigaye mwenyine kandi murwaye niyo mpamvu nje hano, kugira ngo mbakorere ibyo mwifuza."
Ibyana birarusubiza bitangara biti, "bishoboka bite ko waba uva inda imwe na twe?" Urukwavu ruti, "Yoo! Se ubwo ntimwari muzi ko ndi mukuru wanyu? Ariko ntibitangaje, muracyari bato cyane!" Rurakomeza ruti, "ibyo mbabwira ni ukuli, ndi mukuru wanyu rwose."
Rumaze kuvuga ayo magambo, rutangira kubiguyaguya rugeza igihe ruza kubisanga muri ya senga byabagamo. Rumaze kugeramo, rurabibwira ruti, "ubu rero, ngiye kubashakira ibyo murya, mutaza kwicwa n'inzara." Nuko rugira inyama rushyira ku ziko, ruracanira.
Zimaze gushya, aho kwarura ngo ruhe bya byana, rwarura rwirira, ibyana byasamye gusa, ntirwagira icyo rusigaza. Intare iza kuza ivuye guhiga, maze ihamagara ibyana byayo, ngo irebe uko bimeze. Biyigeze imbere isanga byashonje cyane maze irabibaza iti, "ko nabasigiye ibiryo, none nkaba mbona mushonje cyane byagenze bite?" Ibyana bivugira icyarimwe biti, "ni urukwavu rwaje rurabyirira!
Burya wamaze kugenda ruraza rutubwira ko ruva inda imwe na twe, turwereka ibyo rudutekera, bihiye ruririra.
Intare ihindukirana agakwavu aha kari kabunze muri ya senga, maze ikabwirana umujinya mwinshi isa n'ikarora rwose (sinzi icyari cyayibwiye ko kihishe hafi aho mu muheno) iti, "niko wa kagome we, urabona ngo uranyamburira abana ibiryo, ukabyirira? Ntubona ko wabishije inzara? Sohoka muri uwo mwobo; nudasohoka kandi ndakwereka, Sohoka se bitaraba nabi."
Agakwavu rero aho kari gashya ubwoba kati, "nimumfashe aya macumu yanjye muyanshyirire hanze mbone uko nsohoka." (Naho amacumu yari amatwi y'agakwavu.) Intare yarayajugunye, kajyana na yo kabandagara hirya iyo gahaguruka kanduruka. Nuko intare ibonye ko urukwavu rutongeye gukoma kandi rukaba rutasohotse, ibaza ibyana byayo iti, "rwa rukwavu rurigitiye he?"
Ibyana biyisubiriza icyarimwe, biseka biti, "ntureba hiryaaa. . . ruragenda rutaruka." Intare irurabutswe, irarubwira iti, "genda shahu wampenze ubwenge kare! Nta n'ubwo nirirwa ngukurikirana, uri inyaryenge koko!"
Nuko urukwavu ruhikura rutyo.
| null |
Intare n'urukwavu
| null | null |
255
|
Imigani
|
Rutajabukwa n'imitima
ingamba zimisha imituku
rwa Nyilimbirima
ndi intwari inkotanyi yamenye.
Yanshinze urugamba rukora amaraso,
ati, "Rwampingane!"
nti, "Mukaragandekwe bangana n'ababisha iyo duhuye ndarakara!"
(KAMPAYANA ka Nyantaba)
Mugabo utera ababisha ubwoba wa Rutajoma
ndi umushakamba rwose:
abatwara inyamusozi narabagumiye
Rugarama rwa Gikore
nabaye igisibya cy'umutsindo;
ruhamanya akomeretse ndamwomora mwima Abarihira n'Abinika;
n'ihururu uturutse kwa Nyakamwe.
bari baje ari abaziro
ndabahakanira ko ntamuharishwa n'ibyuma
kandi turabyirukanye
ndamusezerera arisindagiza
abaje kutuvuna
basanze umuheto w'inkaka
wigenza mu nzira
nk'ubukombe bw'intare
aho abashakamba twaremye intambara neza
| null |
Ibyivugo by'iningwa
| null | null |
256
|
Imivugo
|
Na Mburamatare,
Na we nguyu aje guhiga.
Ati: "We Kavumenti,
Wijajaba, witaragurika:
Nkurusha ibintu,
Bigeretseho ibindi:
Induru ni ndende.
Nkurusha Abatutsi,
Batura mu Rwanda;
Batorwamo intore,
Zigatahira Umwami:
Abo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha n'inyambo,
Zitahira Umwami,
Zigatura i Buganza:
Nazo niMburamatare:
Induru ni ndende.
Nkurusha ifaranga,
Imbere y'amarumiya;
Nkurusha amakuta,
Imbere y'amasenge:
Nayo ni Mburamatare,
Induru ni ndende.
Nkurusha n'Abasoda
Baturuka i Kongo;
Batwara izo mbunda;
Bakarwana mu mavita:
Nabo ni Mburamatare:
Induru ni ndende.
Nkurusha Gossensi,
Intebe ya SOMUKI,
Atuye i Rutongo.
Acukura ubutare,
Bucurwamo tanki,
Zikanesha Abadage:
Na we ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha na Sovanye,
Utegeka Mini,
Iza Rwinkwavu;
Zivamo imizinga,
Ikanesha Abadage:
Na we ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha na Minete,
Ituye Rugarama,
Ikaba n'i Ntsinda;
Icukura ibyuma,
Bicurwamo indege,
Zikanesha Abadage:
Na yo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha na Nyungwe,
Yo na Kaburantwa;
Hacukurwa zahabu,
N'iya Kilomini.
Itanisha Abazungu,
Ikabavana iyo gihera:
Na yo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha n'inturusu,
Iza hegitari;
Zabaye amashyamba,
Mu bihugu ntwara;
Zikazana imali,
Ziguzwe na Mini:
Nazo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha n'Andreya,
Andreya Kalinda,
Utegeka u Buzi.
Kandi na Ndeze,
Utwara ubwo Bwishya:
Nabo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha na Kabare,
Ak'i Bunyabungo;
Kandi na Mwambutsa
Umwami w'i Burundi:
Nabo ni Mburamatare.
Induru ni ndende.
Nkurusha na Mutara,
Umwami w'u Rwanda;
Akaruta Abami,
Batanu mu bawe:
Na we ni Mburamatare,
Induru ni ndende.
| null |
Imihigo ya Kavumenti na Leta 2
| null | null |
257
|
Imivugo
|
Igishwi cy'ikibinda
Kibinze ikirizo
Cyamanutse i Kibingo
Kirinze ko bwira
Ngo cyihe uko cyenda.
Gitera imibyare ine ku rutoki
Hera ibiri huma ibiri!
Kiratara kiratoba,
Gikorera umugaragu
Gikenyera ikirondo
Gikika ikirenge
Kimena ikibanga.
Kiragenda no kwa Nyamutera kiti:
Yemwe batindi
Bo kwa Nyamutera
Batetse ibishyimbo
Batonora ibitoki
Ibitoto bitanu
Bitonze umutemeri
Biturwa umutware
Umutware Gicyeberi.
Kiti nze? Bati nde?
Kiti jye! Bati oya!
Kiti awa! Bati ashwi!
| null |
Igishwi
| null | null |
258
|
Ibyivugo
|
Indakalira kuvusha ya ruhalirwashema
Umuheto ukura amahanga ku ijabo,
Waramvuwe mu ijuli rya Rutete
Aho waturutse ni mu rikomeye
Ruteranyangabo, inkaka zawukojejeho urwano
Rwema rw'umuronko ababaji bawugize inyamibwa
Mu kuwuntura ari inkare, babonye ko udakwiye ab'amakenga
Bati: nimuwushyire Inkotanyi cyane, we uzagira icyo awumaza.
Nywuhangajemo uruge uhinduka isarabwe
Ingabo nzigenda ku isonga, ni usanzwe ndi isibo
Tugisakirana n'urugamba, nibasira ufite impenzi
Ayitambitsemo amacumu abili, ndayikongeza n'umuvarugamba
Aho bayishingiye icondo mpaca icyuho,
Icyuma cyigerera ku mubili w'umukinzi, ari ugukura mu gitugu
Mbona umusakura umukungamo inkangwe,
Inkwaya irangira amaze kugwa.
Maze gutagaranya iby'i Bushagire, ntabaruka nambaye icyuma
Gitera abagabo ishema, bakinshakajemo cyane mvuga icyo namaze,
Nti: Rutinduka namwicishije umugereka, mu kuwukabura nkura mu gitugu
Usohoka yawukwijemo ibitenga, na we mukeba agitera umugeli,
Na Rwantabo ni uko namugize.
Umugaba muteye ubwuzu,
Ati: Murangamirangango, urampimbaje ngwino umbwire ibigwi.
Nti: Kuli Rugeyo nahagalitse umuhinza,
Nivugana umuheto wahiliwe n'ishya ubwo nambitse ingoma yacu.
Ati: Rwizihirangabo ubwo muteye kuli Ndago,
Ko induru yavuze ukitangiza guhurura, ni wowe wafatiliye Abahima?
Nti: Urabaze Nyilingango,
Ingundu nayigabizaga nyirayo agaragurika mu nkoro y'inka!
Ati: Ese Ndengabagahizi ko bawugwijeho amashinjo,
Uwambaliye ku cyenda gisa?
Nti: uwo kwa Murengezi yasagaga icumu,
N'uwo nacuze inkumbi mu Busarasi;
N'uwo nasigiranye mu misibo y'intere,
N'ubwo duhomboye inteko nalishe.
Ati: Ndengabaganizi, uwambaliye ukuli,
Ni umulimo w'intwali abatigeze mu ntambara nibegame uwivugane.
Nywiregeye mu byano nizihira abagabe b'Inyarubuga,
Abashakamba bandangamira nywusumisha
Bampitira mu ngororano, mvuga n'aho nabaye ingenzi
Ntawe ukingisha impaka,
Bazi ko Impangazamihigo yanterekeye gutsinda amahanga.
| null |
Indakarira kuvusha
| null | null |
259
|
Imivugo
|
Dore re
Reka da
Yego ko
Umva ga nawe
Shorishori girigiri
Harya ngo nyirankabari
Koko inkoni y'umwana ishira dondidondi
Kandi na sakwe sakwe igasenya urugo
Icyo gihe hari amahuhwezi
Akayaga kakaza ngo hwa
N'ubwo ibintu bitari shyashya
Mu mazu menshi ibigage mu bibindi byarasamiraga ngo pfupfu
Ku mashyiga ibishyimbo mu nkono ngo togotogo
Umuriro ubicaniriye ugurumana ngo guruguru
Byabirira ku bishirira biti pyi
Ibihu biza agataraganya ngo pwa
N'ijoro ryituraho ngo ba
Abantu bose baritsamura ngo tse
Hanyuma bose ngo ce
Ikiyaga cyinshi kirahuha ngo hu
Amashami y'ibiti abyina sambwe
Amashara mu rutoke ngo jagajaga
Imivumu n'imiyenzi ngo kakakaka
Inkuba mu bicu zirakubita imirabyo iti pforo
Imirindi y'imvura iti riririri
Itangira kunnyagannyaga
Ikomeza kugwa donyidonyi
Erega ibintu biba biradogereye.
Intare ziratontoma
Imbwa zirakankama
Impyisi zirahuma
Isake iti gugugugu
Inkoko ziti kokokoko
Inuma mu biti ziraguguza ngo gugu
Ibikeri mu bishanga biragonga ngo go
Amajeri mu matwi ngo jwi
Ibihunyira biti huhu
Nyirabazana iti aaa
Imisambi ngo huhamo
Inka ngo mbu
Intama ngo ma
Ihene ngo me
Injangwe ngo nyawu
Inzuki zisohoka mu mizinga ngo cukucuku
Utunyoni mu biti n'imbeba mu myobo ngo jwi
Isazi ziraduhira ngo du
Muri iryo joro diridiri
Hirya no hino twumva induru ngo geregere
Inzogera ngo de
Ingoma ngo gigigigi
Amasasu ngo papapapa
Urusaku hose ngo ryogoryogo.
Twumva imirundi ngo diridiri
Turururu! turururu! turururu!
Abandi nabo babibonye ngo pyo
Kibuno mpa amaguru! kibuno mpa amaguru!
Amapikipiki y'abapolisi ngo tukutuku
Baza bugubugu
Bose birukanka jugujugu
Bamwe bitura hasi ngo pi
Basiganwa gusahura.
Ibibindi n'ibimuga mu nzu ngo bomboribombori
N'ibintu byinshi birabomborekana
Ibindi byakwitura ku bindi ngo koco
Amasahani yiyesa hasi ngo prararara
Ibitabo barabica ngo tatatata
Ibiceri mu masanduku ngo jegerijegeri
Ibiguye hasi ngo pararara
Naho mu bibindi ngo dumburi
Umutsima ku masahani ngo mati
Ibiryo babitera kono
Bahekenye ibijumba ngo muguci
Nk'inyana zonka ngo nugunugu
Cyangwa ihene zirya ibitovu ngo cugucicuguci
Cyangwa imbwa zinywa amazi ngo jaburijaburi
Babirya bugubugu
Maze babimira bunguri
Aho kunywa umutobe hama
Banywa amata jereri
Babyirohamo gutugutu
Mu muhogo ngo guruguru
Amanutse mu mara ngo jorojoro
No mu kibuno ngo bwi
Abana babyumvise ngo cwe
Icyo kigabo cy'igipfu tiriri
Kitagira uburere na mba
Kirirwa gishinze daga
Cy'umubiri w'igikara tsiritsiri
N'amenyo yera de
Ariko y'ishinya tukutuku
W'igitima hubu
Kikaba nk'igisaza dindiri
N'umutindi ntyontyo
Hamwe n'ikigabo cy'igicucu debedebe
Cy'amaso ntunu
N'icyana cy'ikijibwe mbu
Kivuga dumbudumbu
Kinuka cucu
Cyahindutse cushu
N'ibiragi bigira ngo gogagoga
Gitera abantu sentiri
Kiba kirarikoze pe.
Ibigore binnyatannyata
Ibibuno bigira ngo nnyati
Ingutiya ngo bugutibuguti
Aho byitumye ngo shwararara
Bishumura imbwa ngo hehehe
Ibyo zikubise ngo bwe
Zigakomeza kubwejagura
Abasaza babashorera shishi itabona
Muri iyo mbeho bagenda shishishi
Inshyi mu misaya ngo pa
Iminyafu mu mugongo ngo nyatu
Bakabakurura amatwi ngo noto
Inkoni mu bitugu ngo vutu
Abandi gbabagwa gitumo no mu muhogo ngo gwi
Impinja bazasa n'imipanga ngo pa
Ibyo bibondo babihonda n'ibibando ngo po
Ibyo mu nda ngo hubu
Amaraso aramisha ngo dudududu
Amarira y'utwo twana atangira gutemba shyashyari
Amacumu yabacamo ngo pfumu
Abo bagome bashya mushyotori
Maze si ibyishimo ngo hihihihi
Babarimbuye amashyi ngo kacikaci.
| null |
Amarangamutima
| null | null |
260
|
Ibyivugo
|
Inkatazakurekera ya Rugombangogo
Ndi intwali yabyirukiye gutsinda, nsinganirwa nshaka kurwana
Ubwo duteye Abahunde, nywuhimbajemo intanage
Intambara nyirema igihugu cy'umuhinza nakivogeye
Umukinzi ampingutse imbere n'isuli,
Umurego wera nywuforana ishema
Nywushyizemo ukuboko ntiwananira,
Nongeye kurega inkokora nkanga umulindi hasi, ndarekera.
Inkuba zesereza hejuru y'icondo, ikibatsi kiyicana mu rubega
Intoki zifashe igifunga zirashya
Imisakura imucamo inkera, inkongi iravuga mu Gihengeri
Mu gihumbi cye inkurazo zihacana inkekwe
Inkuku yali afite ihinduka umuyonga agera hasi yakongotse
Umubili we uhinduka amakara n'aho aguye arakobana
Nk'ukubiswe n'iyo hejuru, abaho batinya kumukora,
Bati: Ubwo yanyagiwe n'Inkotanyi cyane,
Nimumureke mwe kumukurura ibisiga bimukembere aho.
Na byo bimurara inkera, bimaze gusinda inkaba,
Byilirwa bisingiza uwantanagiye.
Imbungiramihigo sinahagararwa hagati nk'abatagira ishyaka,
Ishyamba ry'umwimirizi ndiremamo inkora.
| null |
Inkatazakurekera
| null | null |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.